ОРТА ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН

-Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы негізінен үш кезеңге тұрады:

1) – Ерте ортағасырлық кезең. –VІ- ІХ ғғ.

2) – Дамыған ортағасырлық кезең – Х-ХІVғғ.

3) – Кейінгі ортағасырлық кезең. – ХV- ХVІІ ғғ

 

ЕРТЕ ОРТА ҒАСЫРЛАРДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТЕР

І. Түрік қағанаты

ІІ. Батыс Түрік қағанаты. Шығыс Түрік қағанаты

ІІІ. Түргеш қағанаты. Қарлұқ қағанаты

ІV. Оғыс мемлекеті. Қимақ қағанаты

 

ТҮРІК ҚАҒАНАТЫ

552-603жж.

Түрік қағантаның саяси тарихы, жер аумағы

1. «Түрік»  этнонимі алғаш рет кездеседі: 542 ж Қытай жылнамаларында

2.  545 жылы түрі қолбасшысына бейбіт қарым- қатынас орнату үшін келген: Қытай елшісі

3.  552 жылға дейін түріктер Жужан қағандағына тәуелді болып, салық ретінде  темір төлеген

4.  552 жылы Жужан қағаны Анағұйды жеңіп, «елхан» деген атақ алған, Түрік қағанатының негізін салушы: Бумын

5.  Бумын Түрік қағанатының билеушісі болды: Жужан қағандығын талқандағаннан кейін

6.  Қазақстанда ірге тепкен алғашқы феодалдық мемлекет: Түрік қағанаты

7.  552 жылы Бумын қаза болғаннан кейін Түрік қағаны болған: Қара –Еске (552-553)

*  Қара Еске аварларды (жужандарды) екінші рет жеңеді Орхонның  жоғарғы жағындағы Букрат тауларында.

8.  552-554 жылдары (553) жужандар мүлде бас көтерместей болып жеңілді: Мұқан қағаннан (553-572)

9. Түріктер ұлы даланың шығыстағы қожасына айналды: Жужан қағанатын жеңгеннен кейін

10. VІ ғасырда  10 түмен  қол бастап, түріктердің батыс жорығын  бастаған Бумын қағанның інісі: Іштеми (жабғу)

*  555 жылы түріктер жол бойы ешбір тегеуріңді қарсылық көрмей, Арал теңізіне дейін жетті.

11. Орта Азияда түріктерге қатты  қарсылық көрсеткен:  Эфталиттер

*  Эфталиттер– Каспий теңізінен Солтүстік Үндістан мен Шығыс Түркістанға дейінгі жерді алып жатқан Орта Азияның  отырықшы тайпалары.

12.  561-563 жылдары түріктердің эфталиттерге қарсы одақ құрған: Иран

13.  Түрік қағанатының эфталиттермен соғыс жылдары: 563-567 (Бұхара түбінде)

14.  10 түмен қол бастаған Иштемидің бағындырған елі: Соғды (ху елі)

* 568 жылы Константинопльге барған Түрік қағанатының елшілігін басқарған: Соғды көпесі Маниах

15.  568 жылы Түрік қағанаты Византия мемлекетімен әскери одақ құрды: Иранға қарсы

16. VІ ғасырдың 70- жылдары Түрік қағанатының  батыстағы шекарасы жетті: Қара теңізге дейін

17. Түрік қағанатының Қытай, Иран, Византия сияқты ірі мемлекеттермен терезесі тең түсіп, күшті мемлекетке айналған уақыты: VІ ғ 70 жылдары.

18. 570-580  жылдары Түрік қағанатының  шығыстағы саяси ықпалының күшті болғанын көрсететін жағдай: Қытай мемлекеттерінің Түріктерге салық төлеуі.

* Қытайлардың бір жағының өзі түріктерге жылына 100 мың тең жібек матасын төлеген.

19. Қытай елінің билеушілері қымбат бағалы сый- сияпат жасады: Мұқанға

* 581 жылы Тобо(Арслан) қаған қаза болғаннан кейін, қағанаттың өз ішінде соғыстар басталды.

20. Түрік қағанатының Батыс және Шығыс  Түрік қағанаты болып екіге бөлінген уақыты: 603 жыл

 

 

 

•Халқы

21. Түрік қағанаты халқының негізгі құрамы болған тайпа:   Теле

* Түрік қағанатының құрамына отыздан (30) аса теле тайпасы болған.

22. Теле- түрік тайпаларының ортақ атауы

23. «Теле» сөзінің мағынасы- Түрік

 

•Шаруашылығы мен мәдениеті

24. Түрік қағанаты айналысқан шаруашылығы: Көшпелі және жартылай көшпелі малшаруашылығы

25. Түріктердің басты көлігі: жылқы

* Түріктердің Жетісу мен Орта Азия жерлеріндегі қалалық өмірмен танысып, кейбір бөліктерінің отырықшылыққа көше бастағанын көрсетеді:

* Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда түріктердің тұрақты үй- жайлары, Тараз маңайынан қыстақ- кенттер табылды.

* «Күлтегін» ескерткішінде қала туралы сөздер кездеседі.

26. Ең алғашқы кезендерде (VVІІғғ) түріктердің жерлеу рәсіміне тән:  мәйіттерді өрттеген (кремация)

* Түріктердің отқа табыну салты түрік қағанына Византия елшісі  Земархты жанып  тұрған оттың арасынан  өткізіп  барып кіргізуінен көрінеді.

* Түрік садақтары болды: құрамалы.

 

 

 

БАТЫС ТҮРІК ҚАҒАНАТЫ

603-704 жж.

•Батыс Түрік қағанатының жер аумағы

27. Батыс Түрік қағанатының құрылған уақыты: 603ж.

28. Батыс Түрік қағанатының шекарасы солтүстік батысында Еділ мен Кубань өзенінің төменгі ағысынан  бастап, оңтүстік шығысында жетті: Іле мен Шуға

* солтүстік- шығыста- Есіл мен Ертіс өзендерінің жоғарғы ағысы аралығы

* оңтүстік- батыста Тарым, Әмудария өзендері.

29. Батыс Түрік қағанатының орталығы Шу өзенінің бойындағы: Суяб

30. Батыс Түрік қағанатының жазғы ордасы: Мыңбұлақ

31. Батыс Түрік қағанатының негізгі этникалық саяси ұйытқысы: Қаратаудың шығысынан Жоңғарияға дейінгі жерді мекендеген: оң оқ бұдун (он тайпа)

32. Батыс Түрік қағанатына енген тайпалар: 5 дулу мен 5 нушиби

33. Батыс Түрік қағанатының өзге атауы: Он тайпа елі

 

 

 

•Қағанаттың саяси жағдайы

  1. Батыс Түрік қағанатының алғашқы билеушісі: Тардуш (Дато)

* Тардуш қаған шығыс түріктерді басып алуды, екі қағанатты қайта қосуды жүзеге асыруға тырысты

35. Батыс Түрік қағанатының саяси билігінің күшейген кезі:

*Шегу (610- 618 жж.)

* Тон (618- 630 жж.)

* Шегу қаған мемлекеттің шығыстағы шекарасын Алтайға дейін, батыста Тарым өзені мен Памир тауына дейін жеткізді.

36. Батыс Түрік қағанатының билеушісі Тон қаған: Орта Азиядағы басқару жүйесін қайта құрды.

37. Тон қағанның Батыс Түрік қағанатында салық жинауға бекітілген  жергілікті адамдарға берген атағы: Селиф

* Салық жинауға жергілікті адамдарды бекітіп, оларға «селиф» деген атақ берген қаған: Тон

38. Батыс Түрік қағанатындағы селифтер: салық жинаушылар

  1. Батыс Түрік қағанатының Иранға қарсы одақтасты: Византия

40. Батыс Түрік қағанатының халықаралық жағдайдағы саяси беделін көтерген жағдай: 627 жылы Византияға әскери көмек  көрсетуі

41. 634 жыы нушеби тайпасының қолдауымен билік басына келген: Ешбар Елтеріс

* Ол «он тайпа»- «он оқ бұдун» жүйесі енгізді.

42. Батыс Түрік қағанатының әлсірегендігін пайдаланып, 659 жылы Жетісуға басып кірген: Қытай (Тан)

43. VІІІ ғасырдың аяғы мен VІІІ ғасырдың басында Үшліктің Тан империясына қарсы жүргізген соғыстарының нәтижелі болуы, түргеш тайпасының  беделін көтерді.

 

• Қағанаттың әлеуметтік жағдайы

44. Ерте түрік феодалдық мемлекеттердің атауы: Қағанат

45. Қағанның билігі шексіз және мұрагерлік жолымен берілді. Түрік қағандары Ашина руынан шыққан

* Қағаннан кейінгі билік қаған сайлаған ұлыққа берілді.

46. Батыс Түрік қағанатында ябғу, шад, елтебер атағы берілді: қаған руынан шыққандарға

47. Батыс Түрік қағанатында сот қызметін атқарушылар: тархан (бұйрық)

48. Батыс Түрік қағанының жергілікті жерлердегі негізгі тірегі: Бектер

49. Батыс Түрік қағанатындағы «қара- бұдундар»:  қарапайым халық

50. Батыс Түрік қағанатында алым салық төлейтін, ауыртпалықты көп көтерген: қара бұдундар

51. Батыс Түрік қағанатындағы «тат» сөзінің мағынасы: құл

52. Салықтың «қанмен өтілетін» түрі дегеніміз: Тәуелді тайпаларының адамдары майдан шебінің алдыңғы қатарында жүрген

 

•Шаруашылығы

  • Батыс Түрік қағанаты шаруашылығының негізін құраған: маусымды жайылымға негізделген жартылай мал шаруашылығы

53. Түріктер жаппай отырықшылана бастады: VІІ ғ басы.

54. Ерте орта ғасыр кезінде Қазақстанда қала мәдениетінің дамуында негізгі рөл атқарған: соғдылар

* Батыс Түрік қағанаты жерінде жібек саудасының дамығандығы туралы жазған қытай монахы: Сюань Цзянь(629ж.)

* Ол :«Қаған жасыл жібектен желбегей шапан киген, оның жанында жүрген  нөкерлері де қамқадан желбегей  шапанда жамылған, қандай тамаша көрініс»,- деп таңданады.

 

ШЫҒЫС ТҮРІК ҚАҒАНАТЫ

682-744жж.

55. 682 жылы Қытаймен жүргізген соғысының нәтижесінде өз мемлекетін қалпына келтірген: Шығыс Түріктер

56. 682 жылы шығыс түріктері өз мемлекетін қалпына келтірді: Моңғолияда

57. 682-744 жылдары Қазақстан, Орталық Азия, Шығыс Түркістан, оңтүстік Сібір жерлерін алып жатқан мемлекет: Шығыс Түрік қағанаты

58. Шығыс- Түрік қағанатының алғашқы қағаны: Елтеріс атанған Құтлық

59. Шығыс- Түрік қағанатының күшейген кезі: Білге қаған, Тоныкөк.

60. 742 жылы қарлұқтар басмыл және ұйғырлармен бірігіп Шығыс Түрік қағанатын жеңді. Нәтижесінде Моңғолияда құрылған жаңа мемлекет: Ұйғыр қағанаты

 

ТҮРГЕШ ҚАҒАНАТЫ

704-756 жж.

•Жер аумағы мен халқы

1.Түргештер туралы алғашқы деректер кездеседі: қытай жазба деректерінде және Күлтегін ескерткіштерінде.

2. ҮІ ғасырда түргеш тайпаларының  мекендеген аймағы: Іле мен Шу.

* Бұл кезде түргештер Батыс Түрік қағанатының  сол қанатына енген, адам саны жағынан басым тайпа болған.

* Әл Идрисидің айтуынша «түргеш» сөзінің мағынасы: нағыз түрік

*Қағанаттың жер аумағы – Шаш (Ташкент) қаласынан  Шығыс Түркістандағы Бесбалық, Тұрфан қалаларына дейінгі аралық.

3. Түргеш қағанатының (Үлкен ордасы) астанасы: Суяб

4. Түргеш қағанатының Ішкі одасы:  Іле бойындағы Күңгіт

*Күнгіт қаласында- күнгіт тайпасы мекендеген

5. Қағандық халқының негізгі құрамы түргештерден тұратын. Басқа түрік тілдес тайпалардың көпшілігі осы түргештерде бағынған. Түргештердің өзі екі топқа бөлінді:

І. Сары түргеш (Суяб)

ІІ. Қара түргеш (Тараз)

 

•Қағанаттың ішкі жәе сыртқы саяси жағдайы.

6. Түргеш қағанатының негізін қалаушы және алғашқы қағаны: Үшлік (704-706жж.)

7.Түргеш қағанаты бөлінген әкімшілік аймақ саны: 20

* Соғыс жағдайында әр аймақ 7 мыңнан әскер жинады.

* 706 жылы Үшлік қаған қаза болғаннан кейін билік басына келген: Сақал (706-711жж.)

8. 708 жылы басталған сары және қара түргештер арасындағы билік үшін талас- тартысты пайдаланып, Түргеш қағанатына шабуыл жасаған Шығыс Түрік қағаны: Қапаған.

9. Орта Азия мен Қазақстанға арабтардың  жорығы бастады: VІІІ ғ басы.

10. 709 жылы Бұхараны соғыссыз алып, 714 жылы Шашты басып алып, Испиджабқа жорық жасаған араб қолбасшысы: Кутейба ибн Муслим.

11. 715 жылы билік үшін тартыста қара түргештер жеңіске жетіп, билікке келген: Сұлу

12. Сұлу қағанның билік құрған жылдары: 715- 738жж.

13. Сұлу қаған кезінде Түргеш қағанатының орталығы болған қала: Тараз (Талас)

14. Сұлу қаған Түргеш мемлекетінің  тәуелсіздігін сақтап қалу үшін үш жақта күрес жүргізген.

*Батыста: Арабтар.

*Шығыста: Қытай

*Солтүстік- шығыста: Шығыс Түрік қағанаты

15. 717 жылы Сұлу қағанның барып қайтқан елі: Тан империясына.

* Ол шығыстағы жағдайын әскери келісімшарт жасаумен қатар, құдандалық  арқылы да дұрыс жолға қойды. Шығыс Түрік қағаны Білгенің қызына құда түсіп, баласын аяқтандырды, өзі Тибет патшасының қызына үйленді. Сөйтіп қаған шығыстағы саяси жағдайын түбегейлі жақсартады. Сұлу қаған арабтарға қарсы Орта Азиядағы халықтардың (Бұқара, Самарқан, Шаш, Ферғана тұрғындары) күресін пайдаланып, оларды қолдап, жәрдем беруге тырысты.

16. 720-721 жылдары Соғды жеріндегі арабтарды қуып шығып, жеңіске жеткен Сұлудың  әскербасы: Кули шор.

17. 737 жылы Тоқарыстанда   Сұлу қағанмен бірігіп, арабтарға ойсырата соққы берген: Қарлұқтар.

* 738 жылы Сұлу қаған Навакет қаласында Баға тарханның опасыздығынан қаза болды.

18. Арабтардың Сұлу қағанға берген атағы: Сүзеген («Әбу Музахим»)

19. Сұлудан кейін қаған болған оның баласы: Тұқарсан Құтшар (738- 740жж.)

* Оның қағандық құрған мезгілі бір- екі жылға созылған. Бұл кезде сары және қара түргештер арасында талас- тартыс ушығып кетті. Ішкі талас- тартыстан қағандық саяси және экономикалық жағдайы мүлде әлсірейді.

20. Қытай әскерлері Суябты жаулап алды: 748 жылы

21. 751 жылы Атлах қаласының  жанында арасында үлкен шайқасы болды: Арабтар мен Қытай арасында (5 күн).

22. Атлах шайқасының  үлкен тарихи маңызы болды: Қытайлар Жетісудан біржола кетті.

* 749 -753 жылдары қағандықты өз қолына алған қара түргештердің тарханы Жыпыр.

* Бірақ оның билік құрған кезінде де жағдай жақсара қоймады.

23. 756 жылы Түргеш қағандығын құлатып, билікті өз қолына алған тайпа: Қарлұқтар.

 

•Шаруашылығы.

*Түргештер көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы, жартылай отырықшы егіншілікпен айналысты.

24. 704-766 жылдары соғылған, «Түргеш қағанының теңгесі» немесе «түріктің көк ханының теңгесі»  деген соғды жазуымен жазылған теңгелер табылған қала: Тараз

(*Клоусонның пікірінше, түргеш теңгелері Ақбешім(Суяб) қаласында соғылған).

 

•Жетісудағы соғдылар.

25. Соғдылар– Орта Азиядағы иран тілдес халық.

* Ежелден Зеравшан мен Қашқарияда өзендерінің алабын қоныстанған.

* ҮІІ ғасырдың бас кезінде Жетісуда болған қытай саяхатшысы Сюань Цзянь өзінің күнделігінде: «Суяб қаласының батыс жағында бірнеше қала бар. Шу өзенінен Кушанияға дейінгі бүкіл ел Сули (Соғды) болып аталып келген. Тұрғындарының жартысы егіншілкпен, жартысы саудамен шұғылданған» деп  жазады.

26. ҮІ- ҮІІ ғасырларда соғдылықтарды жаулап алған: Түрік қағанаты.

27. Соғдылардың Жетісуға қоныстануы туралы үш пікір бар:

1.Сауда арқылы келіп қоныстанды.

  1. Соғды дикандары мен саудагерлеріне Бұқараның әмірі Абруйдың  алым- салықты көп алып, қысым көрсетуі.
  2. Араб шапқыншылығы.

28. Соғдылардың Түркістан мен Жетісуға қоныс аударуы саудаға байланысты деп айтқан зерттеуші: В.В.Бартольд.

29. Соғдылықтар Жетісуға ағыла бастаған кезең: VІ- VІІІ ғ.

* Соғдылардың Жетісуға қоныстануы бұл аймақта егіншілік пен қала мәдениетінің дамуында айтарлықтай із қалдырды.

* «Соғдылықтардың ішінде түрікше сөйлемейтіндері жоқ» деп жазған  ХІ ғасырда өмір сүрген ғұлама ғалым: Махмұд Қашқари.

* Соғдылар мен түріктердің әдет- ғұрпы, тілі мен киім кию салты бір- біріне ұқсас екендігін жазған: Махмұд Қашқари

 

 

 

 

ҚАРЛҰҚ ҚАҒАНАТЫ

756-840жж.

•Қарлұқ қағанатының құрылуы, құрамы және жер аумағы.

*Ү ғасырдағы жазба деректерде қарлұқтар тирек (теле) тайпаларының құрамында кездеседі.

30. Қытай деректеріндегі Алтай тауының баурайын мекендеген қарлұқтардың руы: Бұлақ

31. ҮІІ ғасырдың басындағы қытайдың «Таньшу» хроникасында көрсетілген қарлұқтардың құрамындағы тайпалар: яғма, жікіл, ташлық

32. Араб тарихшысы әл- Марвизидің хабарлауынша қарлұқтардың құрамына кірген тайпалардың саны: 9

* Үш жікіл, үш бескіл, бұлақ, көкеркін және тухси (лазана мен фаракия рулары да аталған.)

33. Араб- парсы деректері бойынша қарлұқтар: ежелгі түріктер.

34. Қарлұқтардың негізгі топтасқан жерлері Алтай тауынан Балқашқа дейін.

*Әл- Марвизи өз еңбегінде: «Қарлұқтар бұрын Тулис(Алтай) тауында тұрды  және тоғыз –оғыздарға құл болды. Мұнан кейін олар өздерінің билеушілеріне қарсы көтерілді. Түргештердің елін жаулап алды, ал ол жерден мұсылман елдеріне қарай жылжыды.» деп жазады.

* 742 жылы қарлұқтар басмыл және ұйғырлармен бірігіп Шығыс Түрік қағанатын жеңеді.

Нәтижесінде Моңғолияда құрылған жаңа мемлекет: Ұйғыр қағанаты(742-840жж.)

35. VІІІ ғасырдың ортасы (746 жылы) қарлұқтар: Ұйғыр қағанатынан жеңіліп, Жетісуға қарай қоныс аударды.

36. Қарлұқтар Түргеш  қағанатының әлсірегенін пайдаланып, өздерінің мемлекетін құрды: 756ж.

* Қарлұқтар жерін шығыстан батысқа қарай жүріп өту үшін  30 күн керек– деп көрсеткен: Ибн Хау Кәль (Хаукәл)

37. Қарлұқ қағанатының орталығы: Суяб.

38. Қарлұқ қағанатының жоғарғы билеушісі: Қаған (840 жылға дейін жабғу)

 

•Қағанаттың саяси жағдайы.

39. Қарлұқтар Қытайдан төнген қауіпті жою үшін жаулап алды: 766-775 жылдары Қашқарияны

40. ІХ ғасырдың басында қарлұқтар жеңіліс тауып, тәуелді болды: Ұйғырларға

41. 840 жылы қарлұқтар Ұйғыр қағанатын талқандады: Енисей қырғыздарымен

42. Қарлұқтардың Ұйғыр қағанатына қарсы жиырма жылға жуық уақытқа созылған күресі: Жеңіспен аяқталды.

43. Ұйғыр қағанатын жеңгеннен кейін өзін «қаған» жария еткен Испиджаб қаласының билеушісі: Білге-күл Қадырхан

44. ІХ ғасырдың  ортасында қарлұқтарға қарсы «ғазауат соғыс» жариялаған: Самани әулеті.

45. Қарлұқтарға қарсы «ғазауат соғыс» жариялаған, саманилердің басып алған қалалары: Тараз, Испиджаб.

* Саманилер Таразда мешіт салдырды, ал қала билеушісі оғұлшақ қаған уақытша Қашғар қаласына көшуге мәжбүр болды.

46. Саманилерге қарсы күрес жүргізген Білге күл Қадырған екі баласы: Базар Арслан, Оғұлшақ.

47. қарлұқтардың арабтарға қарсы күресі созылды: ІІ ғасырға.

* Бұл мезгілді екі үлкен кезеңге бөлуге болады:

1) 712-713 -756 жылдары Соғды, Шаш ферғаналықтармен бірігіп жүргізген күрес кезеңі.

2) ҮІІІ ғ. екінші жартысы- ІХ ғ. аяғы қарлұқтардың  арабтардан жиі жеңіліс тапқан кезеңі. Оның себебі, арабтар ислам дінінің идеялық қару ретінде қолданды.

48. Қарлұқтардың қиын жағдайын пайдаланып , Баласағұн қаласын басып алып, қарлұқ қағанатын талқандаған: 940 жылы Қашғардың түрік билеушілері.

49. Қарлұқ қағанаты Жетісуда үстемдік етті : ІІ ғасыр (184жыл.)

 

•Шаруашылығы

50. Қағанаттың шаруашылығының дамуы негізінен екі бағытта болды:

* Жартылай көшпелі, жартылай отырықшы мал шаруашылығы.

*Отырықшы мал шаруашылығы.

51. Қарлұқтардың (түріктердің) балық аулаумен айналысқандығын дәлелдейтін балық аулауға қажетті құрал- саймандардың атаулары кездеседі: «Диуани- лұғат ат Түрік» М.Қашқари, Араб –қыпшық сөздігі.

52. «Қарлұқтар елінде 25 қала мен қоныс бар. Олардың ішінде : Құлан,Мирки, Атлах, Балық, Барсхан, Талғар сияқты атақтылары бар.» деп хабарлаған қолжазба: «Хұдут әл- алам» (Әлемнің шекаралары)

53. Қарлұқтар тұсында Шу және Талас өзендері маңында пайда болған қазбалар: Құлан, Мерке, Барсхан.

* «Қаған қаласының халқы көп, бекінісі мықты, әскері және қару –жарағы мол» деп жазған:

Әл- Идриси. 

 

•Мәдениеті.

54. Қарлұқтар ата- баба аруағына табынып, оларға құрмет көрсеткен.

55. Аталар зиратының басына қойылған тастан жасалған  мүсіндер: Балбал.

56. Зират басына құлпытас орнату, оған жазу жазып қою әдеті дами бастайды: ҮІІ- ҮІІІғғ.

57. Көне түрік жазуының алғашқы даму кезеңі: б.з.б. І мыңжылдық (б.з.б. Ү ғ.)

* Дәлел: Жетісуда табылған, мәйіттің жанына қойылған күміс зереннің түбіндегі жазу.

 

ОҒЫЗ МЕМЛЕКЕТІ

ІХ аяғы- ХІ басы.

•Оғыз мемлекетінің құрылуы, жер аумағы.

1.ҮІІ ғасырда Түрік қағанатының құрамында болған оғыз тайпаларының мекендеген өңірі: Батыс Жетісу.

* М.Қашқаридің сөздігінде оғыздар Жетісу мен Ыстықкөл мен Шу аралығында тұрған.

2. ҮІІІ ғасырдың ортасында оғыздарды Жетісудан Сыр бойына ығыстырған: қарлұқтар

* Оғыздар Сырдария аймағында жергілікті кангар- печенегтердің қарсылығына тап болды.

3.Оғыздармен болған ұзақ жылдарға созылған күрес нәтижесінде жеңіліп, батысқа қарай жылжуға мәжбүр болған: печенегтер.

* ІХ ғасырдың басында оғыздар қимақтармен бірлесіп кангар- печенегтерді талқандап, Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал маңын жаулап алды.

4.Сырдарияның орта және төменгі ағысында Оғыз мемлекеті құрылды: ІХ ғаяғы- Хғ басы.

*    Оғыз мемлекеті жайлы алғшқы дерек Әл- Якубидің (ІХғ.) жазбасында берілген.

5. Оғыз мемлекетінің орталығы: Янгикент(Жаңа Гузия)

* Батыста хазарияға дейінгі жерді, Каспий маңын , орталық, оңтүстік шығыс Қарақұм және Қызылқұм аймағын алып жатқан: «Мафазат ал- ғұз» (*Оғыз даласы, содан кейін Дешті Қыпшақ)

 

•Оғыздардың тайпалық құрамы.

*Оғыздардың құрамына кангар- печенегтердің біразы, Сырдария аңғарынан, Арал маңының және Каспий бойының далалық тайпалары- тілі жағынан түркілене бастаған, арғы тегі үнді- еуропалықтар финн- угорлар кірді.

6. Қытай дерекетері бойынша  оғыздардың құрамына кірген тайпалар: имур, баяндур, кайлар (кайлар- ең беделдісі)

7. М.Қашқаридің мәліметі бойынша оғыздардағы тайпалар саны: 24

* Әл –Марвази оғыздардың 12 тайпасы жөнінде жазады. (12 тайпаға түскен кезі- ол тайпалардың бір- біріне қосылып, халықтық дәржеге көтеріле бастаған кезі.)

* Оғыздарда «бой», «оба», «көк» деген тайпалық және рулық бөлімшелері болған. Бұған қоса оғыздар ұрықтар мен аймақтарға бөлінген. Ұрық атауымен рулық атақты тұқымдар, әулеттер аталған.

*Оғыз сөзінің мағынасы: 1- уыз, 2) –садақтың оғы, 3) -өгіз

 

•Қоғамдық құрылысы

8. Оғыз мемлекетінің қоғамдық құрылысы: әскери демократия

9.Оғыз мемлекетінің жоғарғы билеушісі: жабғу.

*   жоғарғы билік мұрагерлік арқылы қалып отырды.

10. Оғыз мемлекетіндегі тақ мұрагері: иналдар

11.Жабғұдың «инал» атты мұрагерлерін тәрбиелеуші: атабек

12. Жабғудың кеңесшілері: күл- еркіндер.

13. Оғыз қоғамында маңызды рөл атқарған , әскербасының лауазымы: сюбашы

14. Сарай маңындағы өмірде маңызды рөл атқарған, жабғу әйелдерінің атағы: қатын.

15. Оғыздарда халық жиналысы шақырылды: жылына бір рет.

16. Оғыздарда  күл- еркін тарапынан шақырылған шонжарлар кеңесі: қаңқаш

17. «Оғызнама» дастаны бойынша оғыз дәулетінің біртіндеп дамуына байланысты , ел басқарудың ең жоғарғы орны болған: Ұлы және Кіші құрылтай

* Ұлы құрылтайда жабғу өз ұлдарын боз оқ (бұзұқтар) оң жағына, ақсүйектерді үш оқ (ұшұқтар) деп сол жағына отырғызған. Жабғу сайлағанда боз оқтардың артықшылығы болған.

18. «Оғызнама» дерегі бойынша оғыз мемлекетіндегі аймақтар саны: 12

 

•Саяси жағдайы

19. ІХ ғасырдың аяғында оғыздар қарлұқ, қимақ тайпаларымен бірлесе отырып өздеріне бағындырды: печенегтерді.

20. Печенегтердің оғыздардан ойсырай жеңілгендерін баяндайтын шығарма: «Оғызнама»

21.Оғыздардың Қара теңіз, Дон өзенінің бойындағы жайылымды жаулап алуларына бөгет болған мемлекет: Хазар

22. 965 жылы оғыздар хазарларға қарсы әскери одақ құрды: Киев Русімен.

* «Оғызнама» дастаны: «Ұрысбек Сақлаппен келісім жасалған» дейді. Мұндағы «Ұрысбек оғлы Сақлап» деп отырғаны- орыстың кнәзі Святослав.

23. Оғыздар Киев кнәзі Владимирмен одақтасып, бұлғарларға жорық жасады: 985 жылы.

24. Орыс жылнамаларындағы оғыздардың атауы: торк.

25. Х ғасырдың аяғы мен ХІ ғасырдың басында Әли ханның кезінде мемлекет жағадайының күрт нашарлауының  және халық көтерілістерінің жиілеуінің басты себебі: шектен тыс алынатын салық.

26. Оғыз мемлекетіндегі  саяси тұрақсыздықты пайдаланып, Жент қаласын басып алған: салжұқтар

27. Оғыз мемлекетінің күшеюіне үлес қосқан билеуші: Шахмәлік.

28. Оғыздардың соңғы жабғуы Шахмәлік Хорезмді жаулап алды: 1041 жылы.

* Алайда 1043 жылы ол көтеріліске шыққан салжұқтардың қолынан қаза тапты.

29. ХІ ғасырда оғыздарды Сырдария, Арал маңынан біржола ығыстырған: Қыпшақтар

30. Оғыз мемлекеті біржола құлады: ХІ ғ басы.

*Оғыздардың көршілігі  қыпшақтардың  қысымымен Шығыс Еуропа мен Кіші Азияға көшіп кетті

 

•Шаруашылығы.

*Оғыздар жартыай көшпелі, жартылай отырықшы мал шарушылығымен айналысты.

* Оғыздардың күз айларында Хорезм шекарасына дейін, ал кейбір бөліктерінің Ұлытау баурайына дейін көшіп жүргенін айтқан ғалым: Әбу Райхан әл- Бируни

* Түркістан аймағындағы оғыздардың елтірі беретін (қаракөл) қойларды өсіретінін жазған: Ибн Хаукәл

31. Көршілес жатқан Орта Азия, Қытай сияқты елдермен айырбас сауданың шикізат көзі ретінде пайдаланылған: мал өнімдері.

32. Оғыздар айналысқан егіншілік түрі: суармалы.

* Сырдарияның төменгі ағысындағы қалалар: Жанкент,  Жент, Жуара. Махмұд Қашқари  Сырдарияның орта ағысындағы Қарнақ, Сүткент, Фараб, Сығанақ қалалары туралы жазған

* «Ондағы шеберлер темірден ғажайып әдемі бұйымдар жасайды» деп Оғыздар мен Қимақтар туралы Әл- Идриси жазған

* «Түріктер қолөнердің барлық түрін істейді…қару, жебе, ер- тұрман, қорамсақ, найза жасайды» деп жазған араб жазушысы: әл- Жахиз

 

 

 

 

ҚИМАҚ ҚАҒАНАТЫ

ІХғ аяғы- ХІ ғ басы

•Қимақ қағанатының тайпалық құрамы, құрылуы.

*Ерте қытай деректеріндегі қимақтардың атауы: Яньмо

  1. ҮІІ ғасырдың басында қимақтар мекендеген аймақ: Солтүстік Батыс Моңғолия

* Сыма Цяннің жазуы бойынша, Моңғол жердің солтүстігінде өмір кешкен қимақтардың ішінде қыпшақтар да болған.

34. ҮІІ ғасырдың ортасына қарай қимақтар Моңғолияның солтүстік- батысынан көшті Алтайдың солтүстік аудандары мен Ертіс өңіріне.

35. Осы мемлекеттің ыдыраған кезінде қимақтар өз алдына тайпа ретінде көріне бастады:  Батыс Түрік қағанаты.

36. 940 жылы Ұйғыр қағанаты ыдырағаннан кейін оның құрамындағы біраз тайпалар: эймур, байандур, татар, ланиқаз, ажларлар, имек, қыпшақ тайпалары қимақ бірлестігіне енеді. Осы  жеті тайпа негізінде Қимақ қағанаты қалыптасады.

* «Қимақ елінің құрамында 7 (жеті) тайпа болған. Олардың ішіндегі ең атақтылары қимақтар мен қыпшақтар»- деп жазған парсы тарихшысы: Гардизи

37. Қимақтар құрамында болған ең ірі және күшті тайпа: Қыпшақтар

38.Қимақ қағанаты  құрылды: ІХ аяғы.

39. Қимақ қағанатының аумағы: Орталық және Солтүстік- Шығыс Қазақстан

40. Қимақ қағанатының орталығы: Имақия.

41. Қимақ қағанатының орталығы орналасты: Ертіс бойында

42. Қимақ қағанатының екінші астанасы: Қарантия.

43.Қимақтардың екінші астанасы Қарантия қаласы орналасқан көлдің жағасы: Алакөл

 

•Қағанаттың қоғамдық құрылысы

44. Қимақ қағанатының жоғарғы билеушісі: қаған.

*  Өкіметтің барлық билігі қағанның қолында болған. Ол кіші қағанды, ябғу, шад- түтіктерді өзі тағайындады.

*   Бұл атақтан екі саты төменгі атақ: ябғу

45. «Имек байғу» немесе «Қимақ ябғу»: бірнеше тайпа көсемдерінің атағы.

46. Қимақтарда жеке тайпа көсемдерінің атағы: шад- түтік

47. Қимақ мемлекетінде  қаған әскери  қызметкерлерге  көрсеткен қызметі үшін: Жер үлесін берді.

48. Махмұд Қашқаридің малы аз, көшіп-қонуға мүмкіндіктері жоқтарға берген атауы: жатақтар

 

•Қағанаттың саяси жағдайы.

49. Қимақтар «тоғыз ғұздар» жерінің бір бөлігін қол астына қаратты: Х ғасырда.

50. Х ғасырдың басында қимақтар басып алған тоғыз- ғұздардың Шығыс Түркістандағы шекаралық қаласы: Жамлекес

51. Х ғасырдың екінші жартысында қимақтардың жеріне шабуыл жасаған мемлекет: Қарахан

* ХІ ғасырда қарахандықтардың жорықтары жиілей түсті. Осындай жорықтардың әсерінен Қимақ қағанаты әлсіреп, ыдырай бастайды.

  1. Қимақ қағанатының құлауының себебі:

1) Қыпшақ тайпа көсемдерінің билік үшін таласуы.

2) Сыртқы қайшылық. Шығыстан батысқа қарай қоныс аудара бастаған түрік тілдес тайпаларының әсері.

53. Қимақ қағанаты ыдырады: ХІ ғ.басы.

 

•Шаруашылығы. Мәдениеті.

54. Қимақтарда басым болған шаруашылық: мал шаруашылығы.

* Гардизи «шаруалар өз мырзаларының малын бақты…қысқа арнап олар (қимақтар) өздерінің шама- шарқына қарай қой, жылқы немесе сиыр етін сүрлеп алады» деп жазады.

55. Темір қорытудың нағыз мамандары, садақтың жебесін жасаудың хас шеберлері болған: Қимақтар

* Ат әбзелдерін  жасауда қимқтарға ешкім жетпеген.

* Қимақтардың басқа елдермен саудасында ең басты рөл атқарған: бағалы аң терілері.

56. Қимақ тайпасы басқа түрік тілдес тайпалар сияқты сыйынған: 1) Көк тәңірге; 2) Ата- баба аруағына.

57. Х ғасырда қимақ шонжарлары қабылдай бастаған дін: Ислам

58. Қимақтардың қолданған жазуы: Көне түрік жазуы- Руна

* Жазба деректердегі мағлұматтарда (Әбу Дулаф) қимақтар қамыс қаламмен жазған.

* ІХ-ХІ ғасырлардағы қимақтар мемлекеті өзіндік өсіп- өркендеу  жолы бар, қалыптасқан , алғашқы патриархалдық-феодалдық мемлекет болған.

 

¤РС : *Қимақтар негізінен өсірген дәнді дақылдары: тары, арпа бидай.

*Қимақтарда қағанның жаңында- 11 іс- басқарушысы болған.

*Қимақтар мен қарлұқтар кезінде басым болған ғимарат түрі: Дың ескерткіштері

 

 

ДАМЫҒАН ОРТАҒАСЫРЛАРДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТЕР.

ҚАРАХАН МЕМЛЕКЕТІ.

942-1212жж.

•Қарахан мемлекетінің құрылуы.

1.Ғасырдың орта кезінде Жетісу мен Шығыс Түркістанның бір бөлігінде құрылған мемлекет: Қарахан

2. Қарахан мемлекетінің негізін салушы: Сатұқ Боғра хан (915-955жж- өмір сүру)

* Ислам дінін қабылдаған Сатұқ Боғра хан саманилерден қолдау тауып, өзінің туысы Оғұлшақты жеңіп шығады. Тараз бен Қашқар қалаларын бағындырды.

3. Сатұқ Боғра хан өмір сүрді: 915-955жж

4.Қарахан мемлекетінің құрылуында басты рөл атқарған тайпа: қарлұқтар (яғма, жікіл)

* Қарахан мемлекетінің этникалық құрамына түркі тілдес тайпалар: жікіл, яғма, қарлұқ, оғыз, қаңлы, үйсін және т.б.

5. Қарахан мемлекетінің негізгі билеушілері шығып отырған тайпа: яғма, жікіл.

6. Яғма тайпасының тотемі: Бура

* Яғма тайпасынан шыққан хандардың атауы: Боғра.

7. Жікіл тайпасының тотемі: Арыстан

* Жікіл тайпасынан шыққан хандардың атауы: Арслан хан.

8. Қарахан мемлекетінің орталығы: Баласағұн (Шу бойында)

 

•Қоғамдық құрылысы

9. қарахан мемлекетінің  жоғарғы билеушісі: қаған(хан);

* Жоғарғы билеуші билігінің берілу жүйесі : мұрагерлік

10. билік иелері қатарына жататын ханның ұрпақтары: Тегіндер, ілік хандар, бектер, нөкерлер.

11. Ханның кеңесшісі қызметін атқарған: Уәзір.

12. Ханның мемлекеттік саяси- әкімшілік іс жүргізетін орны: орда

13. Билеуші тарапынан феодалдарға шартты түрде берілетін жер үлесі: Иқта.

14. Иқтаны иеленушілердің лауазымы: Иқтадар;

15. Иқтадардың мәндеті: 1) Әскери қызмет;

2) Салық жинау

Иқта– заңды түрде толығымен бекітілеп берілмеді.

16. Дінбасылардың, діни мекемелердің жер иелігі: Вакфтық;

*Вакфтық жерлерден салық алынбады.

17. Жеке басын қорғағаны үшін феоадалдың әміршіге әскери қызмет немесебасқа да жұмыстар атқаруы: коменданция

* Кейбір шаруалар жауынгерлік қызмет үшін адам берсе, енді біреулері қорғаушылардың жұмысын тегін істеп берген.

 

•Саяси жағдайы.

18. 955 жылы Сатұқ Боғра хан қайтыс болғаннан кейін билік басына келген: Мұса Боғра хан (955-960жж.)

19. Мұса хан өзінің ықпалын күшейту үшін: 960 жылы исламды мемлекеттік дін ретінде қабылдады.

* Мемлекеттің орталығын Қашқар қаласына ауыстырды. Себебі Сатұқ Боғра хан баласы Сүлейман ілік өзін қаған жария етіп, Баласағұн қаласына билік жүргізді.

20. Алғаш рет ислам дінін мемлекеттік дін ретінде жария еткен: Қарахан

21. Мұса қаза болғаннан кейін орнына хан болған: Әли- Арслан (960-990жж.)

* Әли Арслан ханның тұсындағы мемлекеттік орталығы: Қашғар.

* Осы кезден бастап Сатұқ Боғра ханның екі баласы- Хасан Боғра хан мен Әл Арсланның ұрпақтары арасында билік алма- кезек ауысып тұрды.

22. Х ғасырдың жартысында Самани әулетінің әлсіздігін пайдаланып, Испиджаб, Бұқара және Самарқан қалаларын басып алған: Қарахан

* Бірақ Жент аймағындағы тайпалардың шабуыл жасау қаупінен қорыққан Хасан Боғра хан Жетісуға оралды. Қошқарбасы деген жерде қаза тапты.

* 992 жылы Хасан Боғра ханның баласы Жүсіп Хотанды басып алса, Әли Арсланның баласы Насыр ибн Әли 996 жылы Мауараннахрға жорыққа шықты.

23. 999 жылы (Х ғасырдың соңында) Қарахан мемлекеті (Насыр ибн Әли) басып алды: Саманилердің орталығы- Бұхара қаласын

24. Х ғасырдың соңында Қарахан мемлекеті біржолата бағындырды: Мауараннахрды

25. Қарахан мемлекеті екі иеліктен тұрды:

*   Шығыс хандық– Жетісу және Шығыс Түркістан ; Орталығы- Баласағұн қаласының маңында Орда, кейін- Қашқар;

* Батыс хандық- Мауараннахр; орталығыҮзкент, кейін Самарқанд;

*Дәстүр бойынша Шығыс хандығы мемлекеттік неігізгі бөлігі саналды;

26. Қарахандықтар мемлекетінің батыс бөлігіндегі хандықтың астанасы: Самарқанд;

27. Екі хандық арасындағы шартты екі иелікке бөлінді: ХІ ғ 40 жылдары

29. 1089 жылы қарахандарды (батыс хандықты) басып алған: Салжұқтар (салжұқ сұлтаны Мәлік шах);

30. ХІІ ғасырдың 30 жылдарында шығыстан Жетісу жеріне басып кірген: Қарақытайлар;

31. 1137 жылы Ходжент жанында Қарахан әскерлеріне ойсырата соққы берген мемлекет: Қарақытай;

32. 1141 жылы Самарқан қаласына жақын Катуан даласында болған шайқаста қарақытайлардан жеңіліс тапқан: Салжұқтар мен қарахандар;

* Осы шайқастан кейін Қарахан мемлекеті қарақытайларға толық тәуелділікке түсті.

33. Қарахан мемлекетін (Батыс иелікті) құлатқан: 1212 жылы Хорезм шахы Мұхаммед;

* Шығыс хандықты басып алған: наймандар(1212 жылы найман ханы Күшлік) (* қарақытай)

 

•Шаруашылығы мен мәдениеті.

*Түріктердің (қарахандардың) жылқы малына ерекше көңіл бөлетінін айтқан ғұлама: Жүсіп Баласағұни

34. Қарахандардың мал шаруашылығында жетекші орын алған: жылқы;

35. Қарахан мемлекетінің кезінде қалалар мен қала халықының саны өсті: кедейленген малшылар мен егіншілер есебінен

36.Ислам дінінің мемлекеттік дін ретінде жариялануы қала келбетінде, құрылыс жүйелеріне тың өзгерістер енгізді:

* Күмбезді мешіттер;

* Шығыс моншасы;

37. Қарахан дәуірінің сәулет ескеткіштері: 1) Айша- Бибі; 2) Бабаджа қатын;   3) Қарахан;

 

 

 

 

 

 

ҚАРАҚЫТАЙЛАР

1125-1212жж.

•Қарақытайлардың Жетісуға қоныс аударуы.

39.Қидандардың б.з.б. уақытта өмір сүрген аумағы: Солтүстік Қытай (Манчжурия)

40. Х ғасырда Батысқа қарай жылжыған қидандардың бір бөлігінің мұсылман деректеріндегі атауы: Қарақытай

*   Қидан тайпаларының этникалық тегі мен тілі пайымдаулар әр түрлі:

* Қидандар тұнғус- моңғол тілдес халық

*Араб, парсы деректерінде қидандар түркі тілдес

41. 924 жылы хидандар тарапынан құрылған мемлекет: Ляо империясы
*   Жетісуға қарақытайлардың келіп орналасуына негізінен екі себептің әсері болды:

  1. Орталық Азиядан батысқа қарай жылжыған түрік тілдес тайпалардың қарақытай жерлерін жаулап алуы;

2. Қарахан мемлекетінің әлсіреуі, Қарахан билеушісі қарақытайларға  шығыстағы шекарасын қорғау қызметін тапсырды. Оның қызметтері үшін үлесті жер алып отырған.

42. 1125 жылы Ляо мемлекеті құлағаннан кейін, Жетісуға келіп қоныстанған 40 мың түтін қиданға басшылық еткен: Елюй Дашы

* 1125 жылы қарақытай әскерлері Жетісудың орталық аудандарын: Баласағұн, қаласын басып алды.

43. Қарақытай мемлекетін құрған ортаазиялық тайпа: қидан

44. Қарақытай мемлекетінің негізін салушы: Елюй Дашы (1125-1143жж.)

45. Қарақытай мемлекетінің орталығы: Ғұз Орда (Баласағұн маңы)

46. Қарақытай билеушісінің  лауазымы: Гурхан

 

•Саяси жағдайы.

47. 1137 жылы Ходжент жанында қарақытайлар ойсырат соққы берді: Қараханға(Мауараннахр билеушісі -Махмұд)

48. 1141 жылы Самарқан қаласына  жақын Қатуан даласында қарақытайлардан жеңіліс тапқан: қарахан мен салжұқтар;

* Қарахандар қарақытайлардың вассалы болып, алым- салық төлеп отыруға мәжбүр болған

49. Хорезм шахының қарақытайларға төлеген салық мөлшері: 3 000 динар

*   Қарақытайлар батысында Әмударияның төменгі ағысын толығымен, шығыста Гансу жеріндегі ұйғырларды , оңтүстікте Балх пен Хотан жерлерін  бағындырды. Солтүстік –шығысы наймандармен шекаралас жатты.

50. 1171-1172 жылдары қарақытайлардан Хорезмге қайтадан жорық жасауы: Хорезм шахы салық жинаудан бас тартты.

*   Осы кезде Хорезм шахы әл- Арслан қаза болып, оның балаларының арасында билік үшін талас туады. Тақ үшін таласта Текеш қарақытайлардың көмегімен ел билігін өз қолына алды.

51. 1198- 1204 жылдары қарақытайлардың хорезм шахымен бірігіп соғысқан Ауғанстан жеріндегі тайпа: Гурид

*   Текештен кейінг хорезм шахы Мұхаммед Самарқан сұлтанымен келісімге келіп, қарақытайларға қарсы шығады. Өз одақатасын айрылған қарақытайлар гурид тайпаларымен соғыста ауыр жеңіліске ұшырайды.
52. 1208 жылы қарақытайларды шығыста жеңген: Найман;

53. Қарақытай мемлекеті біржолата құлады: 1212 жылы (Күшлік)

* Соңғы гурхан найман ханы Күшліктің қолына түсіп, оның жерлері біржола наймандардың иелігіне айналды.

 

•Қоғамдық құрылысы.

54.Қарақытайлардағы мұрагерліктің өзіндік ерекшілігі: әйелдер де мұрагер бола алды.

* Әйел жағының тегі хан тұқымынан болуы міндетті еді.

55. Елюй Дашы 1143 жылы қаза болған соң билікті өз қолына алған: Әйелі Табуян

56. 1150 жылдан кейін ел басқарған, ержеткен Елюй Дашидің баласы: Иле

* Оның тұсында халық санағы жүргізілді.

57. Алғаш рет санағы жүргізілген орта ғасырлық мемлекет: Қарақытай;

58. 1155 жылы Иле қаза болған соң, ел билеген Елюй Дашидің қызы: Бұсуған;

 

•Алым- салық жүйесі.

*Қарақытай өздері жаулап алған қалалар мен отырықшы қоныстарды қиратпаған. Сондықтан да жергілікті халық оларға онша қарсылық көрсетпеді.

59. Қарақытай мемлекетіндегі салық жинау жүйесі: әр түтіннен (үйден) алынды.

*   Әрбір үйден жиналған салық мөлшері: 1(бір) динар;

* Отырар, Тараз қалаларында алым- салықты гурханның арнайы  жіберген адамдары жинап отырды. Ал басқа аймақтардан салық жинау, оны қарақытайлардың орталығына жеткізу жергілікті феодалдарға жүктелген.

60. Жетісудің егіншілері қарақытай билеушісіне төлеген: 1/ 10 бөлігін

61. Ірі қалалар әкімдерінің гурханға жыл сайын төлеп отырған салығы: харадж;

62. ХІІ ғасырдың ІІ жартысынан бастап қарақытайларға халық көтерілісінің жиілеуінің басты себебі: шектен тыс алынатын салық.

(*Христиандықты қабылдаған Елюй Чжилулуге қарсы мұсылмандық қозғалыс басталды.)

 

¤РС :*Қидандардың Ляо мемлекеті өмір сүрген жылдар: 924- 1125 жылдары

*Қарақытай елінде үлестік жерлерді иеленушілердің қолында арнаулы – грамоталары болған

*Елюй Дашы бір әскери басшының қолына – 100 –ден жауынгер жасақтаған

 

 

 

НАЙМАНДАР, КЕРЕЙІТТЕР, ЖАЛАЙЫРЛАР

1.Найман, керейіт, жалайыр тайпаларының неігзгі мекендеген жерлері: Моңғолияның орт. және бат. аудандары

* Х ғасырдан бастап бұл тайпалар Қазақстан өңірін қоныстана бастайды.

 

НАЙМАНДАР

2.ҮІІІ ғасырдағы жазба деректерінде наймандар өмір сүрген өңір: Алтай, Орхон.

3. «Найман» сөзінің моңғол тіліндегі мағынасы: Сегіз;

* Найман тайпалық одағы құрамына 8 тайпа кірген.

4. Найман мемлекетінің аты шыға бастаған кезең: ХІІ ғ. ІІ жартысы.

5. Найман мемлекетінің орталығы: Балықты. (Орхон өзені бойында)

6. Найман мемлекеті дами бастады: Наркеш Дайын тұсында

*   Егін шаруашылығы дамып. Отырықшы қалалық өмір салты орын алды.

7.Наркеш Дайынның інісі Инанч- білге:

* Халықты өз төңірегінде топтастыра білген ол елді өнерге, бейбіт өмір салтына тартады.

* Наймандар қарақытайлардан үстемдігінен құтылады.

* Басқа елдермен сауда қатынасын дамытуға көңіл бөлді.

* Найман одағының басын қосып, Найман мемлекетінің күшейтеді.

* Халық оған Білге хан деген атақ берді.

8. Білге хан қайтыс болғаннан кейін билік үшін таласқан: балалары: Даян мен Бұйрық хан

9. Нәтижесінде найман хандығы екіге бөлінді:

* Даян хан далалық өлкеде билік етті.

* Бұйрық хан Алтайдың Қара Ертісіндегі Орунгу маңын мекендейді.

10. Шыңғысханның күшейіп келе жатқанын қорыққан қырғыз, меркіт, найман т.б. тайпалр құрылтайға жиналды: 1201

11. 1201 жылы одақтас күш Шыңғысхан мен Ван хан (Торыл) әскерлерінен  ойсырата жеңіліске ұшыраған жер: Соғақ суаты.

Бұйрық хан Алтайдың оңтүстігіне жылжиды, Шыңғыс хан әскері оны қолға түсіріп, жазалайды.

12. 1204 жылы Шыңғысханның біржола жеңіліс тапқан наймандар, Күшлік ханның басшылығымен Жетісуға көшті.

* 1208 жылы Шыңғысхан Ертіс жағасына наймандар мен меркіттердің бірлескен күшін талқан қылады. Одан кейін Күшлік бастаған (Даян ханның баласы) бұл тайпалар Жетісуға қарай босады.

13.Наймандар Жетісудағы билікті қарақытайлардан тартып алды: 1212 жылы

* 1218 жылы Шыңғыс хан Күшлікке қарсы әйгілі Жебе ноян басқарған күшті әскерін жіберді. Жебе ноян Қарақытай еліне жетісімен, баршаға дін, сенім бостандығын  жариялады. Бұған кейін де өзіне мұсылмандарды қарсы қойып алған Күшлік шайқастарда шыңдалып келген моңғол әскерлерінің екпініне төтеп бере алмады. Тас- талқан  болып жеңіліп, Алтай тауларына  қарай қашты. Бірақ Жебе ноян оны қоймай қуалап жүріп, ақыры Сарыкөл маңында қолға түсіріп, өлтіріп тынады.

 

КЕРЕЙІТТЕР

*Тайпаның аты Керлин (Керулен) өзенінің бойында қоныстағандықтан, керілер  деп аталған.

14. ХІ- ХІІ ғасырларда Орхон, Керулен, Селенгі, Архун өзендерінің бойын мекендген  тайпа: Керей.

15. Керейіттердің батысындағы көршілері: Наймандар.

*  Шығысында- татарлар, солтүстігінде- меркіттер, оңтүстігінде- таңғұттар

16. Керейіт мемлекетінің орталығы: Битөбе

17. Керейіт мемлекетінің орталығы қазіргі: Улан Батор

18. ХІ ғасырдың ІІ жартысында Керейіттер хандығының құрамына кірген аймақ саны: 8

* Керей, жирқиы, қанқай, сақай, тутау, албат, тунхай, қыркун

 

•Саяси жағдайы.

19. ХІІ ғасырдың аяғы мен –ХІІІ ғасыр басында Керейіттер хандығы мен Соңғол хандығы арасында жақсы қарым- қатынас болғандығын баяндайтын тарихи шығарма: «Моңғолдардың құпия шежіресі»

20. Керейіт мемлекетінің шарықтау шегі: Маркус, Құршақұз;

* Билігінің алғашқы кезінде Құршақұз хан татарлардан жеңіліп, баласы Торы мен анасы Илма ханым тұтқынға түседі. Осы кезде Құршақұз ханның  күйеу баласы Сарық хандықты қолына алып, билік жүргізді. Сарық керейіттерді шет аймақта отырған ханы Хажар ханнан көмек сұрап, татарларды жеңіп, тұтқындарды босатып алады. Құршақұз хан билікті өз қолына алған соң, хандықты оң, сол, орта бөліктерге бөліп, балаларына үйлестірді.

21. Құршақұз хан қаза болғаннан кейін құрылтайда хан сайланған: кенже баласы Торы (Ван хан, Тоғырыл)

22. Торы ханның жастығын пайдаланып билікті өз қолына алуды көздеген өгей әкесі: Элжидой (LGdoi)

* Торы ханның ордасында болашақ билеушілер мен көсемдер саяси және елшілік істерге тәрбиеленген(Темужін, Жамұқа)

23. Керейіт мемлекетінің  екіге бөлінген уақыы: ХІІ ғ аяғы.

24. Шыңғысхан керейіттерді бағындырды: 1202 жылы;

* Торы хан найман қолбасшысы Көксу Сәуіріктің қолынан қаза тапты.

Моңғол жеріндегі ІХ- ХІІІ ғасырларда өмір сүрген керейлер- күшті дамыған ел… Олар тек Шыңғысхан… әсерінен әлсіреді. Олардың мәдениеті өте жоғары болып, көне түрік жазуларын пайдаланған»- деп жазған тарихшы:

Рашид ад-Дин

25. Керейіттердің пайдаланған жазуы: көне түрік

*  Моңғол мемлекеті  құрылғанда хатшылары керейіттерден болған.

 

¤РС :*1007 жылы керей мен наймандар христиан дінінің несториандық бағытын қабылдады

 

ЖАЛАЙЫРЛАР

*Жалайыр  тайпаларының  өмір сүрген жерлері: Селенгі, Хилок өзендірінің бойы және Орхон өзенінің жоғарғы ағысы. Қарақорым таулы қыраттары.

26. Моңғол деректері бойынша жалайыр тайпалары: 10 рудан тұрдан

27. «Алтын шежіренің» жазуы бойынша Шыңғысханның жалайыр тайпасының ішіндегі ең жақын адамы атақты ақын, шешен, әрі батыр: Мұқылай (Мұқали)

*   Хан өзіне көрсеткен әділ қызметі үшін оған «күй үн чінсан тәйжі» (ұлы бек) деген атақ беріп, сол қанатының түменін басқартқан.

28. Шежірелерде Шыңғысханның бірде андасы (ең жақын досы), бірде қас жауы ретінде  көрсетілген: Жамұқа.

29. Шыңғысхан керейіттер ханы Торымен одақ құрып, Жамұқаны жеңіп, жалайырларды қол астына қаратты: 1201ж

* «Жалайырлар Шыңғысханның қолға түсірген тұтқындары…Олар өздерінің адал қызметтері арқылы моңғолдарға сіңісіп кеткен» деп «Түрік шежіресі» атты еңбекте жазған тарихшы:Әбілғазы хан

* Қадырғали Қосымұлы Жалаири: «Шыңғыс хан заманында Сартақ ноян болған. Оның ұлы- Жалайыр Саба. Оның ұрпағы – Жалайыр Тербе бек. Оның ұрпағы Айтөле бек. Ол атақты адам болған. Ұрус ханның сол қолын басқарған. Ол Алаш мыңы үш сан елі. Олардың ішінде үлкені тарақ таңбалары жалайыр» дейді.

30. Қазақ халқының құрамына кірген жалайырлардың орналасқан аймағы: Жетісу

 

•Қоғамдық құрылысы.

31. Әскери басқару ХІІ ғасырдың өзінде ондық, жүздік, мыңдық, түмен (он мыңдық) бөліктерге бөлінген.

* Хан мыңбасылары мен түменбасыларын өзі сайлаған.

32. Ұлыстардың  ішкі істерін басқаратын адамдардың лауазымы: шерби.

*Бұл атақ пен лауазым иелерін хан өзі тағайындаған.

33. Найман мен керейлердің мемлекеттік билі жүйесінде жақсы дамыған: іс- қағаз жүргізу.

34. Найман мен керейіттердегі өсіру басым болған малдың түрі: жылқы мен қой.

 

ҚЫПШАҚ ХАНДЫҒЫ

ХІ ғ.басы- ХІІІ ғ. басы

•Қоныстанған жерлері және этникалық құрамы.

1.Қыпшақ тайпаларының тарихы тығыз байланысты: Қимақтармен

2. ХІ ғасырда жаңа құрылған Қпшақ хандығының қолына толығымен көшеді: Қимақтардың жері

3. ХІ ғасырда қыпшақтардың алып жатқан жері: шығыста Алтай мен Ертістен басталып, батысында Еділ мен Оңтүстік  Оралға дейінгі жер.

* солтүстігінде Құланды даласынан оңтүстігінде Балқаш көлі мен Жоңғар Алатауына дейінгі кең- байтақ аймақ.

4. Дешті- Қыпшақ («Қыпшақтар даласы») аумағының қамтыған  жерлері: Алтайдан Еділге дейін.
* Қыпшақтардың тарихи қалыптасқан көшу бағыттары туралы жазған араб географы  әл- Омари (ХІҮ ғ.)

5.Қыштардың этникалық құрамы құрыла бастаған кезең: ҮІІ- ҮІІІ ғғ.

6. Қыпшақтарждың этникалық  бірлестігі екі бөліктен тұрды:

1. Батыс бірлестік- 11 тайпа: елбөрілі, дурут, тохсоба, иетитоба.

2. Шығыс бірлестік:-16 тайпа, 8 ірі, 8 кіші.

7. Қыпшақ тайпаларының ішіндегі ең беделдісі: Елбөрілі (тікелей хан осыдан шыққан)

* Қыпшақ хандары осы тайпадан шығып отырған.

8. Шығыс және Батыс Қыпшақ бірлестігінің шартты шекарасы: Еділ өңірі.

9.Қыпшақ бірлестігіне енген ХІІ ғасырда Арал маңын жайлаған тайпалар: Қаңлы, қарлұқ

10. «Қаңлылар қыпшақша сөйледйі екен»- деп айтқан саяхатшы: Плано Карпини

11. Қыпшақ халқының қалыптасуына үлкен нұқсан келтерген: Моңғол шапқыншылығы.

 

•Қоғамдық құрылысы.

*Қыпшақ хандығының қоғамдық құрылысы тікелей Қимақ қағанатының  қоғамдық құрылысының жалғасы болды.

12. Хандық биліктің берілу жүйесі: мұрагерлік

13. Тарихшы Жүзжанидің елбөрілі тайпасына берген атауы: әулеттік тайпа

14. Хандық биліктің орталығы- орда

15. Қыпшақ хандығы әскери басқару жүйесі бойынша бөлінді: 2 қанатқа

* Оң қанаттың* ордасы- Сарайшық.

* Сол қанаттың ордасы- Сығанақ.

* Феодал- шонжарлардың  баю жолындағы біршама табасы тұтқындарды Орта Азияның базарына  сатудан түсетін еді.

16. Махмұд Қашқари қыпшақ тілінде «ялангук»- құлдарды.

 

•Қыпшақ хандығының саяси жағдайы.

17. ХІ ғасырдан бастап Қазақстанның Жетісудан басқа жерлерінің барлығына ие болған: Қыпшақтар

18. ХІ ғасырдың басында қыпшақтардың Қазақстанның оңтүстігіндегі  қалаларға, Орта Азияның базарына, Орыс елінің оңтүстік аудандарына шығуына бөгет болған ел: оғыз.

19. ХІІІ ғасырдан бастап қыпшақтар билік жүргізген өңір: Арал маңы.

20. Орыс дерекетеріндегі қыпшақтардың атауы: половшылар («степняки»)

*Мадьяр- Еуропадағы ұрпақтары , Венгрлер

21. Дунай бойына жайғасқан қыпшақтарға венгрлердің берген атауы: комон, кун.

22. Отырар, Сығанақ, Арал аумағы үшін қыпшақтар ұзақ жылдар бойы соғысқан елі: Хорезм.

* 1133 жылы Хорезм шахы Атсыз (1127-1156ж.) Дешті Қыпшаққа еніп, қыпшақтарды жеңеді. Осы жеңілістен кейін қыпшақтар екіге бөлініп, әлсірей бастаған.

* Хорезм билеушілері Текеш пен ІІ Мұхаммед(1200-1220) қыпшақ ханы Буке хан мен оның Алып Деректің арасындағы билік үшінталасты пайдаланып, Сығанақты басып алуды ойластырды.

* 1195 жылы Текеш(1172-1200) Отырардың билеушісі Алып- Дерекпен бірігіп, Қадыр- Буке басқарып отырған Сығанақты жаулап алады.

23. Қыпшақтар мен Хорезм елі арасындағы билік үшін шайқас біржола тынды: Моңғол шапқыншылығы.

 

•Шаруашылығы.

  1. Қыпшақтардың негізгі шаруашылығы: Көшпелі мал шаруашылығы.

* Ибн Баттута: «Қыпшақтардың жер жағдайы мал өсіруге өте қолайлы, мал жейтін шөптің жұғымдылығы сондай олар малға арпа сияқты жем бермейді. Ал малдың көпшілігі соншалықты, ондай мал ешбір елде жоқ шығар…Қыпшақтар сиыр малын да өсіреді.» деп жазған.

* Қыпшақтардың арба үстіне тігілген үйлерін 10 немесе 22 өгіз тартқандығын өз көздерімен көргендігін жазған, ХІІІ ғасырдың орта кезінде  Қазақстанда болған П.Карпини мен В.Рубрук.

25. Байлықтың негізгі көрсеткіші- жылқы.

* Қыпшақ жылқылары халықралық саудада жоғары бағаланаған. Ауған, Иран, Египет, Үндістана қыпшақ жылқылары 100 динардан 500 динарға дейін сатылған.

* Өзінің жазбаларында қыпшақтардың тары мен күрішті өсіргендігін, аңды садақпен аулағанығын жазған еврей саяхатшысы: Петахья.

26. Әл Омари (ХІҮғ.): «Қыпшақтар аздап бидай, арпа өсіреді, көп өсіретіні- тары, ал тамақтарының негізгі түрі тарыдан жасалады» дейді.

 

•РС: *Шөлдеп келе жатқанда қыпшақтар сиыр сүтінен жасалған қышқыл сусын бергенін, оны айран деп аайытндарын жазған: В.Рубрук.

*Қыпшақтардың көші- қонысы: Есіл мен Тобыл, Нұра, Елек пен Сарысу өңірі.

*Маңғыстау мен Үстіртте қыстап, жазда Жем, Сағыз, Ойыл, Қобда,  Жайықты жайлаған- Қыпшақ тайпалары

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ҮІ- ІХ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ОТЫРЫҚШЫ ЖӘНЕ ЖАРТЫЛАЙ КӨШПЕЛІ МӘДЕНИЕТ

   І.  ҮІ- ІХ ғасырлардағы Қазақстан мәдениеті.

  ІІ. Түріктердің рухани мәдениеті.

 ІІІ. Ұлы Жібек жолы.

 

.  ҮІ- ІХ ғасырлардағы Қазақстан мәдениеті.

•Қала және дала тұрғындарының материалдық мәдениеті.

1.Ерте орта ғасыр кезінде қалаға айналған: Қыстақ;

2. ҮІ- ІХ ғасырларда түріктердің қалалық мәдениеті дамыған аймақ: Оңтүстік  Қазақстан және Жетісу.

* Оңтүстік Қазақстанда отырықшылдық мәдениет орталығы болған Отырар, Йасы, Сауран, Сығанақ, Құлан, т.б.

* Жетісу аймағында Тараз, Талхир (Талғар), Алмалық, Қойлық.

3. ҮІ- ІХ ғасырларда Қазақстаның оңтүстігі мен Жетісуда болған әлеуметтік- экономикалық өзгерістер:

* Мал өсірумен шұғылданатын тұрғындар  арасындағы кедейленген топтар егіншілікпен, қолөнермен айналысып, қыстақтар мен қала тұрғындарының санын көбейтті.

* Қала мен дала тұрғындарының арасында экономикалық байланыс дамыды.

4.Ортағасырлық қалалардың құрылыс жүйесі үш бөліктен жасалған:

1. Орталық бөлік (Цитадель)- Бай шонжарлар;

2. Екінші бөлік (Шахристан)- Орта тап.

3. Үшінші бөлік (Рабад)- Кедейлер мен егіншілер.

5. Сайрам қаласының қытай жылнамаларындағы атауы: Испиджаб;

6. Оңтүстік Қазақстанда маңызды сауда орталығы болған «көпестер» қаласы: Тараз;

7. Киіз үй туралы деректер кездесетін елдер: қытай, араб.

8. Көшпелілердің материалдық мәдениетінен мәлімет беретін: қару жарақтары

9. Қолөнер бұйымдарын жасауда түріктер ерекше көңіл бөлген зат: белдік (кісе белдік)

* Шонданайда сақталған заттар: қайрақ, шапқы

* Қында сақталған зат: пышақ.

* Оқшантайда сақталған зат: мылтықтың оқ дәрісі.

10. Түріктер қажетті киімдерін барлығын: өздері тіккен.

11. қала тұрғындарының арасында қыш құмыра жасау өнерінің жақсы даму себебі: қала тұрғындарының бір жерде тұрақты өмір сүруі, шеберханалардың болуы.

12. Түріктер кен қорыту ісімен таныс: Ү ғасырдан бастап;

* Түсті металдар өндірілген аймақтар: Шу, Іле бойлары, Қаратау;

* ҮІІІ- ІХ ғасырларда күміс заттарды  шығару өндірістің негізгі түріне айналған аймақ: Жетісу;

 

•Сауда мен ақша айналымы.

13. Сауда негізгі үш бағытта жүрген:

1. Халықаралық («Ұлы Жібек жолы»)     2. Қала іліміндегі;    3. Қала мен дала арасындағы сауда.

14. Кангу Тарбан деген түрік бірлестіктерінің теңгелері табылған: Сыр бойындағы қалалардан

 

•Архитектура және өнер (ҮІ- ІХ ғ.)

*Архитектура  латынша құрылысшы деген мағына білдіреді. Құрылыс – жобасы күрделі, биік, әсем салынған архитектуралық ғимарат.

15. ҮІІ- ҮІІІ ғасырлар арасында басталып, бітпей қалған Тараз қаласынан 40 км жерде орналасқан ғимарат: Ақыртас

* Ақыртас аталу себебі, құрылыс материалына пайдаланылған тас блоктардың бір жағы ақыр сияқты ойылған.

16. Қазақстан мен Қарақалпақстан шекарасы арасында орналасқан ортағасырлық сәулет өнері туындыларының бірі: Білеулі ғимараты.

17. Су сақтау әрі белгі мақсатымен құдықтардың үстіне тұрғызылған күмбезді ескерткіш: Сардоба

.*ҮІ-ІХ ғасырларда  салынған екі сардоба белгілі:

  1. Бір және көп күмбезді Мырзарабат сардобасы.
  2. Күмбездері бір- біріне жалғастырылып жасалған: Якка сардобасы.

*Екі сардоба да Мырзашөл керуен жолының бойына салынған.

18. ҮІ- ІХ ғасырларда салынған Мырзарабат және Якка сардобаларының құрылыс жүйесі және жобасы ұқсас: киіз үйге

* ҮІ- ІХ ғасырлар арасында Қазақстанда дами бастаған архитектуралық құрылыстың бір сипаты діни сенімге байланысты.

19. Құрылыс жүйесі киіз үйге ұқсас, ислам дініне дейінгі қазақ жеріндегі сәулет құрылысының бір түрі: Дың ескерткіштері.

* Дың қаза болған ададмды жерлеген жерге тұрғызылаған. Ғимараттың бұл түрі ҮІІІ ғасырдағы Қимақ пен Қарлұқ қағанаты кезінде басым болған. Дың ескерткіштерінің көп сақталған жерлері: орталық Қазақстан, Жетісу, Тарбағатай, Маңғыстау.

20. ҮІІ ғасырдың аяғы- ҮІІІ ғасырдың басында салынған  будда ғибадатханаларының орындары табылған ортағасырлық қала: Ақбешім (Суяб)

21. Ислам дінінің архитектуралық құрылыс жүйелері салына бастаған уақыт: ІХ ғ. ІІ жартысы

22. Баба-Ата мешітінің сыртқы көрінісіндег жартылай сфера тәрізді күмбездер саны: 5

 

•Бейнелеу өнері. Мүсін өнері.

23. Орта ғасырдың басында сәндеудің ең жақсы сақталған түрі- саз салықтың қалың қабатын көркемдеп оймыштау.

* Құйрықтөбе қамалы (Отырар маңы)- салтанатты жиын өткізетін залдың арқалары мен төбе тақтайларында бедерлеп салынған құдай суреттері болған. Суреттердің сюжеттері діни және мифтік сипата болған.

24. Бабалар құрметіне қабір басына қойылатын мүсін тас: балбал.

25. «Күлтегін » жазуының авторы: Йолығ –тегін.

*  Ол әкесі білге қағанға ескерткіш орнатқанда: «Әкем қағанға балбық тіктім» деп жазған.

* Балшықтан жасалып, үстінен лай қабаты жағылып, бет- әлпеті қызыл сырмен боялған будда мүсіндері табылған: Жетісуда.

* Жартастарға салынған суреттермазмұны жағынан екі топқа бөлінеді:

1. Салт аттылар (түрік қағанаттарының әскери- саяси сипатын танытады. Олардың қолында ту бейнеленген), қаумалап аң аулау, көшіп- қону, жекпе- жек бейнеленген көріністер.

2. Аңдардың бейнелері.

 

 

ТҮРІКТЕРДІҢ РУХАНИ МӘДЕНИЕТІ.

•Көне түріктердегі жазба мәдениеті

26. Көне түрік әліпбиіндегі әріптер саны: 35.

27. Түріктердің әліпбиі жасалған: түріктердің ру- тайпаларанының таңбалары негізінде.

28. Көне руналық жазу («руна»- «ескі», «көне»)- түріктердің төл жазуы.

29. Көне түрік жазуының қалыптасқан уақыты: б.з.б. І мыңжылдық (ортасы б.з.д. Үғ.)

30. Көне түрік жазуының бүкіл халық игілігіне айнала бастаған уақыты: ҮІІІ- ІХ ғғ.

31. түріктердің жазуы туралы алғашқы деректерді қалдырған Византия тарихшысы: Менандр Протектор.

* Талас, Іле, Сыр, Ертіс өзендері бойынан табылған ежелгі түрік жазуларына берілег атау: Талас жазуы

32. Ерте  орта ғасырда түрік жазуымен қатар ел ішінде кең түрде қолданылған жазу: соғды жазуы.

*  Әсіресе бұл жазу қаған сарайында маңызды рөл атқарған.

33. ҮІІІ- ІХ ғасырда түрік жазуының өмірде қолданылу аясының тарылу себебі: ислам дінінің таралуына байланысты  түрік билеушілерінің араб жазуын қабылдау.

34. Жазба деректердегі мағлұматтардп олардың қамыс қаламмен және ІХ- Х ғасырларда ежелгі түрік жазуымен жазғанын көрсетеді: Қимақ жазуы.

 

•Көне түріктердің жазба әдебиеті.

35. Көне түрік тілінде жазылған жәдігерлер саны: 200- ден астам;

36. Түріктердің жазба әдебиеті дүниеге келген кезең: ҮІІІ ғ.

37. Түрік сына жазуының көне ескерткіштері: «Күлтегін», «Тоныкөк»;

* Мұнда Түрік қағанатының құрылуы мен дәуірлеуі, ақырында күйреуі жайында айтылады. Дастандардағы тарихи суреттер әдеби- көкркемдік тәсілдермен өрнектелген.

38.ҮІІІ –ІХ ғасырларға жататын әдеби шығармалар: «Оғызнама», «Қорқыт ата»

39. «Қорқыт ата» кітабы мен «Оғызнама» дастанының қағазға түсе бастаған уақыты: ХІ ғ.

40. «Қорқыт ата» кітабы: 12 жырдан тұрады.

41. Аты аңызға айналған атақты ақын, қобызшы Қорқыт атаның туған жері: Қазақстан.

* Қорқыт атаның шешесі қыпшақ тайпасынан, әкесі Қарақожа оғыздардың Қамы деген атасынан.

42. атақты қобызшы Қорқыт ата күмбезі орналасқан аймақ: Қызылорда облысы, Қармақты ауданы.

* «Оғызнама»- ІІ ғасырдағы тарихи оқиғаларға байланысты туған әдеби шығарма. ҮІ ғасырда парсы тіліне, ІХ ғасырда араб тіліне аударылған.

43. «Оғызнаманың» ескі нұсқасын ХІІІ ғасырда бірінші жазып қалдырған тарихшы: Рашид ад- Дин.

44. «Оғызнама» дастаның ХҮІІ ғасырда толық жал\зып қалдырған: Әбілғазы хан

 

•Ежелгі түріктердің наным- сенімдері.

45. Ежелгі түріктер отқа, табиғатқа, Көк Тәңірге,Көк Бөріге  табынған. Қазақтарда бөріге табынудың  белгісі- оның қасқыр атын атамауы.

46. Түріктер отбасына  шапағатын тигізеді деп табынған: Ұмай ана

47. Жетісу қазақтарының да Ұмай анаға табынатынын жазған ғалым: Ш. Үәлиханов.

 

 

ҰЛЫ ЖІБЕК ЖОЛЫ.

•Ұлы  жібек жолының пайда болуы жіне халықаралық қым- қатынасты дамытудағы тарихи маңызы.

*Ұлы Жібек жолы туралы алғашқы мәлімет қытай монахы Сюань Цзяннің қолжазбаларында кездеседі.

1. Б.з.б. *138 жылы Қытай  императоры У-Дидің Батыс елдеріне аттандырған елшілігі қайтып оралды: 13 ж кейін

2.Жібек жолының  халықаралық қарым –қатынас жағынан жандана бастаған кезеңі: б.з.б. ІІ ғ. ортасы

3. Қытай елінен алғаш рет артқан керуендер Батысқа қарай жолға шыққан ғасыр: б.з.б. І ғасыр.

4. Б.з.б. ІІ- І ғасырларада Қытай елімен сауда байланысқан ел: Үйсін

5. Алғашқы кезде сада жолына елшіліктер арасында және патшалар үшін аса бағалы тауар,ақша немесе құнды сыйлық орнына  жүрген : жібек

6. Жібек матаны алғаш өндірген халық: Қытай

7. Қытай императорының атынан жібектен жасалған әшекейлі киімдер сыйлық ретінде жіберілді: Иран шахы Анус Шивранға

8. Жібектің бүкіл Еуразияға әйгілі болған кезең: ҮІ ғ.

9. Жібек сауда жолына «Ұлы» сөзінің қойылу себебі: Батыс пен Шығысты байланыстырды.

10. Сауда жолына байланысты 568 жылы дипломатиялық келісім жасасқан елдер:  Түрік және Византия

11. 568 жылы Түрік қағанаты мен Византия мемлекеті одақ құрды: Иран.

12. Жібек өндіруді  дамытып, Қытаймен бәсекеге түскен ел: Соғдылар.

* Қытайдың кейбір қалаларында соғдылықтардың сауда отарлары болған.

13. Соғды тілінде жазылған қол жазба Жібек жолы арқылы жеткізіліп, осы уақытқа дейін сақтаулы тұрған ел: Жапония (Нарға қаласы)

14. Жібек сауда жолы арқылы ерте кезден көп елге тараған қазіргі кезге дейін базарда сатылатын көкөніс түрі: қытай мен болғар бұрышы.

 

•Ұлы Жібек жолының Қазақстандағы сілемдері.

15. Жібек жолының басы басталатын аймақ: Қытайдағы Хуанхэ («Сарыөзен» қытайша)

* Ол Ұлы Қытай қорғанының батыс шетінен өтіп, Іле өзенімен Ыстықкөлге жетеді.

– Оңтүстік бағыт: Ферғана, Самарқан, Иран, Ирак, Сирия мен Жерорта теңізі.

– Солтүстік бағыт: Оңтүстік Қазақстандағы Испиджаб қаласына келіп екі тармаққа бөлінген.

  1. Орта  Азияға қарай.    2. Түркістан арқылы Сырдарияның төменгі ағысымен Батыс Қазақстанға шығып, Қара теңіздің солтүстік- шығыс жағын айналып, Еуропаға қарай өткен.

16. Қазақстанның Оңтүстік- Шығысындағы Шығысқа шығатын керуен жолының негізгі қақпасы: Жетісу.

* Шығысқа шығатын жолдың басты бір бағыты оңтүстік- батыс Жетісу жерінен өтеді.

17. Жетісу аймағының орта ғасыр қалалары мен қыстаулары негізінен  орналасқан: Ұлы Жібек Жолы бойында.

18. Жібек жолының Қазақстандағы солтүстік- шығыс тармағы арқылы Моңғолияға Мөңке ханға барып қайтқан: Рубрук.

19. Ұлы Жібек жолының Оңтүстік Қазақстандағы  сауданыңбасты орталықтары: Испаиджаб, Тараз.

20. Византия шеберлерінің жасаған күміс құмыралар  табылған қала: Тараз.

21. Қытайдың әдемі фарфордан жасаған ыдыстары табылған ортағасырлық қалалар: Тараз, Испиджаб, Отырар

22. Испиджаб қаласында Жібек жолы бөлінді: екі тармаққа.

23. Испиджабтан Жібек жолының оңтүстік- батыс бағыты бет алды: Шаш қаласына

24. Сығанақ қаласынан Ақсүмбе қаласы арқылы Жібек жолының бір тармағы бағытталды: Орт. Қазақстанға

25. ХІІІ- ХІҮ ғасырларда Жібек жолындағы сауданың бәсеңдеп, қалалардың әлеуметтік экономикалық жағынан күйреуіне алып келген оқиға: Моңғол шапқыншылығы.

26. ХҮІІ ғасырдан бастап Ұлы Жібек жолы қатынасының әлсірей бастауына әсер еткен басты оқиға: Теңіз жолдарының ашылуы.

 

 

 

ІХ ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫ- ХІІІ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН МӘДЕНИЕТІ.

І. ҚАЛАЛЫҚ МӘДЕНИЕТІНІҢ ДАМУЫ.

ІІ. ҚОЛӨНЕР, САУДА ЖӘНЕ ШАРУАШЛЫҚТЫҢ ДАМУЫ.

ІІІ. СӘУЛЕТ ӨНЕРІ МЕН ҚҰРЫЛЫСТЫҢ ДАМУЫ.

ІҮ. ДІН ЖӘНЕ МӘДЕНИЕТ.

Ү. ҒЫЛЫМ МЕН БІЛІМНІҢ ДАМУЫ.

 

І. ҚАЛАЛЫҚ МӘДЕНИЕТІНІҢ ДАМУЫ.

1. Отырықшылық мәдениет өркендеп, қалалар саны көбейген кезең: Х- ХІІ ғ.

2. Бұрын Оңтүстік Қазақстанда 30 қаланың орны белгілі болса, кейінгі зерттеулер бойынша қалалардың саны: 37 санына жеткен,

* Жазба деректерде алғашқы кезеңде 6 қала ғана аталса, соңғы кезде 33- ке жетті.

3. Орта ғасырда қалалардың топтаса орналасқан жері: Оңт. Қазақстан., Арыстың Сырдарияға қосылатын жері.

* Кенже аймағы– Арыстың  орта ағысы. Орталығы- Осбаникет

* Фараб аймағы – Арыстың Сырдария қосылатын жері. Орталығы- Отырар

* Шауғар (Йасы) аймағы– Қарнақ, Қарашық, Шур (Сури), Шағылжан қалалары.

4. Қалалық отырықшылдық мәдениеттің тағы бір қанат жайған жері: Жетісу.

5. Оңтүстік –батыс Жетісудің қалалық отырықшылдық мәдениетінің орталығы: Тараз.

* Бұл аймақтан 36 қала жұрты табылды.

6. Солтүстік- шығыс Жетісудің қалалық отырықшылық мәдениетінің орталығы- Лабан, Алматы, Талхир.

* Бұл аймақтан 7 қала жұрты ашылған.

* Қалалар көлемі, экономикалық жағынан негізінен 3 топқа бөлінеді.

1. 30 га асатын қала жұрттары: Испиджаб, Отырар, Сауран, Тараз, Балсағұн.

2. 10 га- 30 га дейінгі қалалар: Бурух, Хурлуг. т.б.

3. 10 га жетпейтін қалалар: Алмалық, Лавар, Қапал, Ақтам, Арасат, т.б.

7. Х- ХІІ ғғ. Қазақстан аумағында көлемі жағынан ірі қалалар: Испиджаб, Отырар.

8. Қазақстанның орталық және шығыс аймақтарында отырықшылық мәдениеттің дами бастаған кезі: Х- ХІІ ғғ.

9.Ұлытау етегіндегі ортағасырлық қалалар: Басқамыр, Аяққамыр

10. Кеңгір өзенінің бойындағы ортағасырлық қалалар: Сарайлы, Торайлы

11. Х-ХІІ ғғ. қала құрылысының жүйесіндегі басты бір жаңалық, мұсылман дінінің енуіне байланысты пайда болған: Мешіт

* Осы кездегі қалалардың құрылыс жүйесінің тағы бір жаңа түрі: Шығыс Моншасы

12. Ең ертедегі мешіттің орны табылған қала: Құйрықтөбе

13. Х-ХІ ғасырлар аралығында Боран мұнарасы салынған аймақ: Жетісу (Баласағұн маңы)

14. Х- ХІІ ғасырларда Тараз қаласының маңындағы (18 шақырым) сәулет өнерінің амаша туындысы: Айша Бибі, Бабаджа қатын.

15. Бабаджа қатын кесенесінің шамамен салынған мерзімі: Х- ХІ ғғ.

16. Тараз қаласының маңындағы Айша-бибі  кесенесінің салынған уақыты: ХІ- ХІІ ғғ.

17. ХІ- ХІІ ғасырлардағы екі шығыс моншасы табылған қала: Отырар

* Отырар моншалары құдық сусын пайдаланған.

18. Қазір мұражайға айналдырылған, ХХ ғасырдың 60 жылдарына дейін жұмыс істеген шығыс моншасы орналасқан қала: Түркістан

  1. Шығыс моншасының  жобасымен салынған «Арслан» моншасы орналасқан: Алматы

20. ХІ- ХІІ ғасырларға жататын «қоржын үй» табылған қала: Құйрықтөбе.

* «Қоржын үй»-қатар жасалған үш бөлмелі, бір- бірімен байланысты үйлер.

21. ХІІ ғасырларда пайда болған бүгінгі көп қабатты үйлерде пайдаланып жүрген канализацияның қарапайым түрі (жуынды су ағатын құдық): ташнау

22. Терракота– күйдірілген саз балшық (оюланған кірпіш)

23. Сәулет өнерінің оюлы және жылтыратылған кірпіштер кеңінен пайдалана бастады: ХІғ.

24. Сәулет өнерінде терракоталар кеңінен қолданылған ғасырлар: ХІ- ХІІ ғғ.

* Арыстан бейнесі бедерленген терракоталық тақталар табылды: Қызылөзен қаласынан

25. Бор тасты күйдіру арқылы алынатын құрылыс материалы: ғаныш;

 

 

ІІ. ҚОЛӨНЕР, САУДА ЖӘНЕ ШАРУАШЛЫҚТЫҢ ДАМУЫ.

*Х-ХІ ғасырларда қыш құмыралар әрі сәнді, әрі мықты және әр түрлі қалыпта жасалынған. Қалалардан табылған ыдыс түрлерінің  тағы бір ерекшелігі , олардың іші- сырты жылтырап тұратын түрлі түсті әйнек тәрізді сырмен (бояумен) сырланған. Ондай сырмен сырланған ыдыстардың бояуы өшпей, ешбір химиялық өзгеріске ұшырамай сол алғашқы түсін сақтап қалған.

26. Х- ХІІ ғасырлрда Қазақстандағы қыш құмырашылардың жетістігі: шыны (әйнек) жасау.

* Шыны ыдыстарды үрлеу тәсілімен жасаған.

27. Х ғасырға жататын шыны ыдыстар табылған қала: Отырар, Тараз, Йасы (Түркістан);

28. Отырар, Тараз, Түркістаннан табылған шыны ыдыстар жатады: Х ғ.

29. Х- ХІ ғасырларда әйнек жасау кәсібі дамыған қала: Отырар, Тараз.

30. Орта ғасырда ұсталықтағы шеберліктің жетістігі: Зергерлік;

*  Орта ғасыр қолөнерінде дамыған кәсіптерінің бірі- сүйек ұқсату. Сүйектен жасалған бұйымдарының ішінде көбірек кездесетіндері  мүйізден жасалған тастары табылған қала: Талғар

* Кесілген сүйектер, сүйектен жасалған қалалақшалар табылды: Құйрықтөбе.

* Алматы қаласының оңтүстік- батысындағы түрік дәуірінің зиратынан табылған: сүйекпен қантап жасалған садақ.

* Халықтар арасында сауда байланысы боғандығына мысал бола алатын сирек кездесетін құнды жәдігер табылды: Отырардағы күміс өкпеден;

* Ортағасырлық Қазақстан қаларындағы мата сатуға арналған керуен сарайлардағы арнайы бөлмелер: Тимдер;

32. 1210 және 1217- 1218 жылдары Хорезм шахы Мұхамед Текеш соқтырған қала: Отырар

* ХІ ғасырда Тараздағы және Испиджабтан тенге сарайларына шыға бастаған ақшалық бірлік: Күміс дихремдер

* Отырарда созылған, мыстан ұсақ тиындар қызметін атқарған ақша: Фельса ;

* ХІІІ ғасырджың ортасында Қазақстан мен Орта Азияда тенгенің дәстүрлі үш түрін (динар, дирхем, фельс) шығарған жалғыз қала: Отырар

* Шаштан басқа елдерге сүйекпен қаптап, күміс жалатқан ерлер, жебе салатын қорамсақтар, шатырлар шығарылса, ал мұнда түріктердің былғарыс, бағалы терілері  әкелінген әл Макдисидің хабарлауынша.

  1. Х- ХІІ ғасырларда ірі және кіші қалалардың Сырдария, Шу, Талас өзендерін жағалай орналасуы осы саланың дамығанын көрсетеді: егіншіліктің дамығандығын.

* Отырар қаласы аймағындағы егіндік жерлердің 60-70 пайызға жуығы Х- ХІІ ғасырларда игерілген.

* ХІҮ ғасырдың аяғы- ХҮ ғасырдың басында Шу аңғарында өнделетін жердің жалпы көлемі 700 мың шаршы метр.

 

ІҮ. ДІН ЖӘНЕ МӘДЕНИЕТ.

1.Ададмдардың шығу тегін белгілі бір аңмен байланыстырылған наным-сенім: Тотемизм

2.Оғыздар өздерінің шыққан тегін байланыстарып, қорғаушысы ретінде табынған жануар: қой.

3. Түрлі халықтарда соңғы кезде дейін береке –байлық, денсаулық, сонымен қатар, қаскөй күштерден үй ішін қорғаушы реттін атқарып келген: зороастралық фавн (домовой типа)

4. Орта ғасырлық (қырғыз халқында) отқа табыну қасиетін байланыстырды: Ұмай анамен

5. Ғылыми зерттеулерге қарағанда, Қазақстанда, ертедегі діни наным дәстүрлері кең тараған аймақ: Жетісу.

6. Орта Азияда будда дінін (манихейлік) таратуда маңызды рөль атқарған: соғдылар.

7. Орта ғасырлық Қазақстанда буддизм таралған аймақ: Оңтүстік Қазақстан, Жетісу.

* Христиандық крестің  таңбасы салынған кірпіштер  қолданылған шарап алынатын орын табылды: Ақтөбе қала жұртынан

8. Орта Азия мен Қазақстанға ислам діні кеңінен тарай бастады: арабтардың келуімен (ҮІІІ басы.)

9. Арабтардың «дін үшін соғыс»  деген ұранмен көрші елдерді жаулап ала бастаған уақыты: 633 ж

10. 714 жылы Шашты басып алып, Испиджабқа жорық жасаған араб қолбасшысы: Кутейба ибн Муслим

11. «Дін үшін соғыс» ұранымен араб қолбасшысы Насыр ибн- Сейяр Қазақстанның Оңтүстігін басып алды: 737-748жж.

12. Х ғасырда ислам дінін алғаш рет мемлекеттік діне деп жариялаған  мемлекет: Қарахан;

13. Қарахан мемлекетінің билеушісі Мұса Боғра хан исламды мемлекеттік дін ретінде жариялаған жыл: 960 жылы

14. Оңтүстік  Қазақстан мен Жетісудің  Х ғасырдағы қалаларында мешіттердің көптеп салына бастағанадығы туралы жазған ғұлама: Әл- Макдиси

 

 

 

Ү. ҒЫЛЫМ МЕН БІЛІМНІҢ ДАМУЫ.

  1. Қазақ жерінде ғылым білім салаларының  дамуына ықпал еткен дін: Ислам;

17. Х ғасырдан бастап Қазақстанда әдеби және ғылыми шығармалар жазылған тіл: араб;

Әбу Насыр әл Фараби           

18. Дүние жүзін Аристотель сынды ғұлама ғалымдарының бірі ретінде танылған: Әл- Фараби

19. «Әлемнің екінші ұстазы» Әбу Насыр әл –Фарабидің өмір сүрген уақыты: 870-950 жж.

20. ІХ-Х ғасырларда өмір сүрген данышпан, Шығыстың атақты ғалымы: Әбу Насыр әл Фараби.

21. Әбу Насыр әл Фараби  дүниеге келген қала: Отырар (Висидж)

22. Әбу Насыр әл Фарабидің Отырар қаласында білім алған тілі: Қыпшақ

23. Әбу Насыр әл Фараби өз шығармадары жазған тіл: араб

Махмұд Қашғари

24. Түрік тілдес тайпалардың бір- біріне жақындығын зерттеген белгілі ғұлама:  Қашғари

25. Махмұд Қашғаридің өмір сүрген жылдары: 1030-1090жж.

26. Түркі тілдес халықтардың тұрмыс-  тіршілігі, әдет- ғұрпы , және тілі туралы жазған ортағасырлық энциклопедист ғалыми: М.Қашғари

27. М.Қашғари қалдырған үш (3) кітаптан тұратын мәңгі өшпес мұра: «Диуани лұғат ат- Түрік».

28. М.Қашғари «Түрік тілдерінің сөздігі» еңбегін жазудан бұрын түгелге жуық аралап шықты: Түріктердің елі мен жерін.

Түрік тілдерінің сөздігі («Диуани лұғат ат- Түрік».)

*ХІ ғ түркі әдебиетінің жазу тілінің үлгілері көрініс тапқан шығарма

*Түрік тілдес халықтардың сөдерінің жиынтығы

*ХІ ғ. түрік тілдес тайпалардың тілі, тарихы, ауыз әдебиеті, этнографиясын туралы көптеген  мәліметтер береді.

29. М.Қашғари «түрік тілдерінің сөздігі» еңбегін жазуда түрік тілдерін өзара салыстыра зерттеушілердің көшбасшысы болды деген пікірді айтқан: Басқақов.

30. Орыс ғалымы А.Н.Кононов айтуы бойынша М.Қашғаридің өз еңбегін жазудағы басты мақсаты: Түрік тілінің мәртебесін көтеру және араб тілінен кем түспейтіндігін дәлелдеу.

Жүсіп Баласағұни

31. Шу өзені бойындағы Баласағұн қаласында дүниеге келген ғұлама: Жүсіп Баласағұни

32. Жүсіп Баласағұнидің өмір сүрген жылдары: 1021-1075 жж.

33. Жүсіп Баласағұнидің алғаш рет түрік тілінде жазылған еңбегі: «Құт негізі – білік», «Құтадғу білік»

* ХІ ғ. түрік тілдес халықтардың ой санасында ерекше орын алған шығарма.

* ХІ ғ түріктердің алғашқы ақсүйектер әдебиетінің ескерткіші.

* «Жастығымда бейнет бер, қартайғанда дәулет бер»

34. Жүсіп Баласағұнидің еңбегін Баласағұнда бастап, аяқтаған қаласы: Қашқар.

35. Жүсіп Баласағұни «Құтадғу білік» еңбегін Сүлейман Арслан ханға сыйға тартқаны үшін алған лауазымы: Ұлы Хас хажип (Бас уәзір.)

36. «Арабша, тәжікше кітаптар көп. Ал бұл – біздің тіліміздегі тұңғыш даналық жинақ» деп өз тілін қорсынып, араб, парсы сияқты елдің тілінде сөйлеу, шығарма жазу сияқты әрекеттерге қарсы болған ғұлама: Ж.Баласағұни.

Ахмет Иүгінеки

37. Жазба әдебиеттің көрнекті өкілі, Қарахан мемлекетінің кезінде даңқы шыққан, көзінің тірі кезінде –ақ «ақындардың ақыны, даналардың басшысы» деп атанған ақын: Ахмет Иүгінеки

38.Ақын  Ахмет Иүгінекидің түрік тілінде жазылған кітабы: «Ақиқат сыйы» (Хибай ди ханаик что-то там)

* Адамды инабатты болуға, арамдықтан аулақ болуға, адал болуға шақырған Қарахан халқына түсінікті түрік тілінде жазылған.

Ахмет Йассауи

39. Ортағасырлық ақын, исламның сопылық  бағытының негізін салушы, насихаттаушы: Қожа Ахмет Йассауи.

40.Ахмет Йассауи дүниеге келген қала: (Йасы)- Сайрам

41. Ахмет Йассауи әкесі Ибраһим белгілі ғұлама.

* Шешесі- Мұса шайқының қызы Айша (бір деректерде Қарашаш)

42.  Жастай жетім қалған Ахмет Йассауиді тәрбиелеп өсірген: әпкесі Гауһар Шаһнас

43.  Ахмет Йассауи Бұхар қаласында діни білім алуына көмектескен ғұлама: Юсуф Хамадани

44.  Белгілі орта ғасырлық ақын және исламды таратушы Йассауидің ұстазы: Арыстан баб.

45.  Ахмет Йассауидің түрік тілінде араб әліпбиімен жазылған еңбегі: «Диуани хикмет» («Даналық кітабы»)

* Адамды даналыққа , имандылыққа кішіпейілділікке шақырды.

46.  Ахмет Йассауидің шәкірті, ислам дінін  уағыздаушы, орта ғасырлық ақын,ел ішінде Хәкім ата атанған: Сүлейман Бақырғани («Ақыр заманның» авторы)

 

47.  ХІІІ ғасырдың басында оңтүстік Қазақстанда мұсылман дінінің кең түрде етек жая бастауына байланысты жарық көрген «Жүсіп- Зылиқа» атты поэманың  авторы: Әли ақын.(* ал кейіннен Дүрбек)

* Поэма Махабаттағы адалдықты уағыздайды.

 

•РС: *Ерте орта ғасырлар кезеңідегі (ҮІ- ҮІІІғғ.)Сырдарияның атауы: Яксарт.

*Йасы қаласы Түркістан деп аталды: ХІҮ ғасырдан

*Түріктер түсінігінде қағандар билік құрды: Көк тәңірі әмірімен.

*ХІғ. Моншалар қалай жылыылды: ыстық өткізгіш қаналдар арқылы.

*ХІІғ.өмір сүрген ғылым мен білімнің дамуына белгілі үлес қосқандар: Исхақ әл-Фараби, Жауһари әл- Фараби, Ахмад әл- Фараби.

*Сүйектен жасалған түйреуіштер, шахмат тастарытабылды: Талғар қаласынан

 

        

%d такие блоггеры, как: