Орта мектептегі физика курсындағы "электрдинамика" бөлімі

Опубликовано Опубликовано в рубрике Физиканы оқыту әдістемесі

ОРТА МЕКТЕПТЕГІ ФИЗИКА КУРСЫНДАҒЫ “ЭЛЕКТРДИНАМИКА” БӨЛІМІ

Мақсаты: Электрдинамика бөлімінің құрылымы мен мазмұнына талдау жасау арқылы бөлімнің физиканы оқып-үйренудегі ерекшеліктерін көрсету. Мектепте оқытылатын электрдинамика бөліміне ғылыми-әдістемелік талдау жасау.

Жоспары:

1. “Электрдинамика” бөлімінің құрылымы.

2. “Электрдинамика” бөлімінің ерекшеліктері.

3. “Электрдинамика” бөліміндегі негізгі ұғымдарға ғылыми-әдістемелік талдау жасау.

 

Әдебиеттер:

1. Теория и методика обучения физике в школе. Частные вопросы / Под ред. С.Е.Каменецкого. М.: Академия, 2000. Ч. 3. С. 140-150.

2. Методика преподавания физики в средней школе / Под ред. АА.Пинского. М.: Просвещение, 1989. Гл. I. С.8-26.

3. Құдайқұлов М., Жаңабергенов Қ. Орта мектепте физиканы оқыту әдістемесі. Алматы: Рауан, 1998. 18-тарау. 178-197 бб.

4. Методика преподавания физики в 8-10 классах средней школы /Под ред. В.П.Орехова и А.В.Усовой. М.: Просвещение, 1980. Гл.8. С.77-80.

5. Яворский В.М. Основные вопросы современного школьного курса физики. М.: Просвещение, 1989, 1980. Гл. 5. С.161-174.

 

Студенттердің өзіндік жүмысына  тапсырма:

1. Электрстатикалық құбылыстар. Электрстатикалық өрістің қасиеттері мен сипаттамасы.

2. Тұрақты электр өрісі.

3. Магнит өрісі және оның ерекшеліктері.

4. Құйынды электр өрісі тақырыптарында “Электрмагниттік өрістің білінуін оқып үйрену” атты семинарлық сабаққа дайындалып келу (студенттер төрт топқа бөлініп, сабақ жоспарын дайындайды жәнс оны іскерлік ойын ретінде өтеді).

  1. Электрдинамика бөлімінің құрылымы

 

“Электрдинамика” мектептегі физика курсындағы ең күрделі бөлім, мұнда электр және магниттік құбылыстар, электрмагниттік тербелістер мен электрмагниттік толқындар, толқындық оптика, салыстырмалық теориясының элементтері оқытылады.

Қазіргі кездегі физикаға байланысты ұғымдар электрмагниттік өріс, электр заряды, электрмагниттік тербелістер, электрмагниттік толқын және оның жылдамдығы енгізіледі. Сондай-ақ электрмагниттік толқындардың қасиеттері, олардың кеңістіктегі тарауы, радиобайланыс принциптері, теледидар қарастырылады.

Оқушылар осы бөлімде Дж.К. Максвеллдің электрмагниттік толқындар теориясымен сапалық түрде танысады.

Электрдинамика бөлімінде материяның тағы бір түрі электрмагниттік өріс ұғымын тереңірек оқып үйренді. Негізгі мектепте материяның түрлері зат және өріс ұғымын, оның ішіиде электр жәые магнит өрістері қарастырылған. Бірақ олардың сипаттамасы толық берілмеді. Ал оқушылар жоғарғы сыныптарда электрмагниттік өрістің заттан қандай айырмашылығының барын оқып үйренеді.

Салыстырмалылық теориясын оқып үйренгенде оқушылар қазіргі кездегі уақыт пен кеңістік туралы түсініктермен танысады.

Оқушыларға политехникалық білім беруде электр энергиясын өндіру және қолданулары айтылады. Олар электр құрал-жабдықтарымен жұмыс істеу икемділіктеріне дағдыланады.

Оқушыларды еңбекке баулуда электрдинамиканың алатын орны ерекше, себебі көптеген өндіріс орындарыңда, ауыл шаруашылығында, балалар электр энергиясының қолданылуымен кездеседі. Білім беруде, халық шаруашылығында, халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігінде, радиобайланыс пен теледидардың алатын орыын көрсету маңызды болып табылады.

Электрдинамиканы оқып үйренуде дамыта оқытудың мәселелері: логикалық, теориялық, ғылыми-техникалық, диалектикалық ойлау қабілеттерін дамыта оқыту қолданылады. Қорытындысында оқушылардың зердесі және шығармашылық қабілеттері дамып жетіледі. Элсктрдинамикада оқушылардың ой-өрісін кеңейтетін, логикалық ойлау қабілетін дамытатын жалпы танымдық әдістерді (талдау, іріктеу, иңдукция, дедукция, салыстырымдьшықжәне басқа) қолданып түсіі-щіреіін материалдар көп. Электрдинамикада теориялық ойлаудың қалыптасуы жалпылауға және идеялауға мүмкіндік туғызады. Оқушылар құбылыстарды оқып үйрену кезінде ең маңыздыларын бөліп алады, абстракциялайды, одан ары керекті қорытындылар жасайды, жалпыдан жекеге көшу дағдысы қалыптасады.

Оқушылар электрдинамика бөлімінде шығармашылықпен орындалатын эксперименттік тапсырмаларды орындау кезінде және әртүрлі салада электрдинамиканың қодданылуымен танысқанда (түрлі электр қозғалтқыштары, жарықтандырғыштар және т.б.) ғылыми

4-сұлба

Электрдинамнка бөлімінің құрылымы

ойлау қабілеттері дамиды.  Әлемнің физикалық бейнесін қалыптастыруда да электрдинамиканың алатын үлесі зор.

Оқушыларға әлемнің физикалық бейнесінің дамуын: табиғатты танып білуде механикалық және макроскопиялық электрдина-миканың қолданылуының шегі бар екенін түсіндіру қажет. Макроскопиялық электрдинамиканың қолданылу шегін анықтау табиғатты танып білуге көмектеседі және танып білудің шексіз екенін көрсетеді, яғни диалектикалық ойлауды қалыптастырады.

Электрдинамика бөліміиің құрылымы: электр заряды және электрмагниттік өріс ұғымдарын қалыптастыру; зат пен өрістің өзара әсерін оқып-үйрену; заттың электрлік, магниттік, оптикалық қасиеттері; әр түрлі ортадағы электр тоғы; тұрақты ток заңдары; электр тізбектері; арнаулы салыстырмалық теориясының элементтері; электрдинамиканың негізгі техникалық құрылғыларда қолданылуы қарастырылады (4-сұлба).

  1. Электрдинамика бөлімінің ерекшеліктері

 

Электрдинамикада ұғымдар абстрактілі және қиын болғандықтан, оларды оқып үйренуде көптеген көрнекіліктерді, сұлбалар мен кестелерді, демонстрациялық экспериментті, әртүрлі үлгілерді, суреттерді қолданады.

Оқушы көптеген электр және магнит құбылыстарын жақсы түсінеді, егерде осы құбылыстарды түсіндіретін теорияны білетін болса. Мұндай теория Максвеллдің математикалық дифференциал теңдеулермен берілген, электрмагнитгік өріс теориясы. Орта мектепте оқушылардың математикадан дайындығы бұл теңдеулерді шешуге жарамайды. Сондықтан да орта мектепте Максвелл теориясы сапалық деңгейде электрдинамиканың барлық тақырыптарын қамтиды. Яғни электрмагниттік өріс, оның материялылығы, өрістің энергиясы, әсер ету жылдамдығының шектілігі және т.б.

Электрдинамиканы оқып үйренуде оқушылардың көңілін іргелі тәжірибелерге аудару керек. Іргелі тәжірибелер оқытуда, ғылымда негізгі болып табылады және олардың рөлі зор.

Электрдинамикада іргелі тәжірибелер қатарына:

– Кулон тәжірибесі (1785-1788 жж.) екі зарядтың өзара әсерлесуі зарядтардың шамалары мен ара қашықтығына байланысты тағайындалады;

– Эрстед тәжірибесі (1820 ж.) электр тогының магнит тілшесіне әсері көрсетіледі;

– Ампер тәжірибесі (1820 ж.) тоғы бар параллель өткізгіштердің өзара әсері;

– Ом тәжірибесі (1826 ж.) ток күші және кернеудің арасындағы байланысты анықтайтын;

– Фарадей тәжірибесі (1831-1837 ж.ж.) электрмагаитгік индукция құбылысын көрсететін;

– Герц тәжірибесі (1870-1880 ж.ж.) электрмагниттік толқынды шығарып және тарататын толқындық қасиеттерін зерттеуге арналған;

– Милликен және Иоффе (1912-1913 ж.ж.) элементар электр зарядының шамасын анықтайтын;

– Толмен-Стюарт тәжірибесі (1916 ж.) (немесе Мандельштам-Папалекси, 1913 ж.) металдардың электр өткізгіштігі, олардағы еркін электрондардың қозғалысынан болатындығын анықтайтын;

– Майкельсон және Морли тәжірибесі (1881 ж.) айырықша санақ жүйесінің артықшылығы байқалмаған;

– Ремер (1676 ж.), Физо (1849 ж.) және басқа ғалымдардың жарық жылдамдығын өлшеу туралы тәжірибелері;

– Юнг тәжірибесі жарықтың толқындық қасиетін анықтаған және т.б. жатады.

Көріп отарганымыздай электрдинамикада іргелі тәжірибелер өте

көп.

Келтірілген тәжірибелердің кейбіреулері мектепте дсмонстрация ретінде көрсетілмейді, оларды сурет немесе компьютерлік үлгілеу арқылы көрсететіп түсіндіруге болады. Мысалы, Иоффе және Милликен, Ремер мен Физо тәжірибелері. Басқалары мектептегі бар құрал жабдықтарды пайдаланып демонстрация жасап көрсетіледі. Мысалы, Эрстед, Фарадей, Ампер және т.б. тәжірибелер жасап түсіндіреді. Бірақ оқушыларға осы тәжірибелер қазіргі кезде оңай жасалынып, түсіндірілгенімен оларды жасауда ғалымдардың қандай қиындықтарға кездескенін және оларды қалай жеңгені туралы әңгімелеп берген дұрыс.

Электрдинамикада іргелі тәжірибелерден басқа физикалык ұғымдарды енгізуге арналған тәжірибелер де бар. Оларға электр және магнит өрістерін жекелей көрсетуге, қозғалыстағы зарядтардың айналасында бір мезгілде болатын өрісті көрсететін және т.б. тәжірибелер жатады. Сондай-ақ шамалардың арасындағы сандық қатынастарды көрсететін тәжірибелер бар. Электрдинамикада көрсетілетін тәжірибелердің өту механизмін біз тікелей бақылай алмаймыз. Сондықтан да физикалық құбылысты түсіндіруге үлгі, аналогиялық   (салыстыру)   ойша   эксперимент   әдістері электрдинамикада кең қолданылады.

Электрдинамика негізін оқып үйренуде келесі үлгілер: еркін электрон (идеал үлгі); электрондық газ үлгісі (идеал үлгі); өткізгіш және жартылай өткізгіштер үлгісі (материалды үлгі); өткізгіштің, диэлектриктің, жартылай өткізгіштің зондық үлгісі (идеал үлгі) жатады.

Электрдинамиканы оқып үйренгенде аналогиялық (салыстыру) әдіс кеңінен қолданылады. Мысалы, гравитациялық және электрстатикалық, магнит өрістерін; электр тоғы мен сұйық ағынын; өздік индукция және инерция құбылыстарын; термоэлектрондық эмиссия және сұйықтың кебу құбылысын және т.б. салыстыруға болады. Мұнда өтілген материалдарды қайталау кезінде, 8, 9-кестелерді пайдалануға болады.

 

8-кесте

Гравитациялык және электрстатикалық өрістерді салыстыру

 

Негізгі сипаттамалар

Өріс түрлері

Гравитациялық

Электрстатикалық

Өзара әсерлесу нысаналары

Барлық денелер және бөлшектер

Зарядталған денелер және бөлшектер

Күш формуласы

Кернеулік

Потенциалдар айырымы

Дене мен зарядтың орын ауыстырудағы жұмысы

Тұйықталған траек-ториядағы жұмыс

0

0

9-кесте

Электрмеханикалық ұқсастық

Ілгерілмелі қозғалыс

Айналмалы козғалыс

Электрмагниттік шамалар

Ығысу x

Бұрыштық ығысу α

Заряд q

Жылдамдық x’

Бұрыштық үдеу α’

Токтың өзгеріс жылдамдығы q

Үдеу x”

Бұрыштық үдеу α”

Токтың өзгеріс жылдамдығы q”

Масса m

Инерция моменті   j

Индуктивтік    L

Созылу кезіндегі қатаңдық     k

Айналу кезіндегі қатаңдық    k

Электр сыйымдылығының кері шамасы    

Күш     F

Күш моменті    M

Кернеу    U

Сұйықтың үйкеліс коэффициенті

Сұйықтық үйкеліс коэффициенті     r

Кедергі    R

Импульс   m∙v

Импульс моменті j

Магнит индукция ағыны   Li

Жұмыс dA=F∙x’dt

Жұмыс dA=M∙ α’dt

Жұмыс    dA=U∙q’dt

Қуат     P=F∙x’

Қуат       P=M∙ α

Қуат      P=U∙ q

Кинетикалық энергия    

Кинетикалық энергия

Магнит өрісінің энергиясы  

Потенциалдық энергия

Потенциалдық энергия

Электр өрісінің энергиясы  

Еркін тербелістің периоды

Еркін тербелістің периоды

Еркін тербелістің периоды

Толқындық кедергі

Толқындық кедергі

Толқындық кедергі

  1. Электрдинамика боліміндегі негізгі үғымдарға ғылыми-әдістемелік талдау жасау

 

Электрдинамика бұл электрлік зарядталған денелердің немесе бөлшектердің арасында өзара әсер туғызатын материяның ерекше бір түрінің, электрмагниттік өрістің сырын ашатын заңдылықтар мен қасиеттері туралы ғылым.

Табиғатта бір ғана электрмагниттік өріс бар, оның әр түрлі білінуі электр және магнит өрістері. Электрдинамиканы оқып үйрену электрмагниттік өрістің осы екі байқалуына негізделіп оқытылады.

Электр заряды ұғымы.Қазіргі кездегі көзқарасқа сәйкес заряд элементар бөлшектердің қасиеті болып табылады. Егерде денеде (немесе бөлшекте) заряд шамасы бар болса, онда олар зарядталған басқа денелермен (немесе бөлшектермен) әсерлесе алады, яғни олар электрмагниттік өріс арқылы әсерлеседі. Электр заряды және электрмагниттік өріс бір-біріне өзара байланысты ұғымдар. Демек, электр заряды ұғымын тек электрмагниттік өріс ұғымымен бірге қалыптастыруға болады. Егерде электр зарядын және онымен байланысқан өрісті әртүрлі санақ жүйесінде қарастырсақ, онда заряд бірқалыпты қозғалатын инерциялы санақ жүйесін тауып, тек қана электр өрісі немесе тек қана магнит өрісін анықтауға болады. Ал заряд бірқалыпсыз қозғалса, онда ылғи да электрмагниттік өріс болады, яғни бір мезгідце электр және магнит өрістері бар және әсер етеді. Сондықтан да санақ жүйесін таңдауға байланысты электрмагнитгік құбылыстарды сипаттаймыз.

Электр заряды өзгермейді, абсолютті бар және санақ жүйесін таңдауға байланысты емес. Қазіргі кезде бұл экспериментте дәделденген. Атомдар мен молекулалардың электрлік бейтарап екендігі бізге мәлім. Атом қабықшасындағы электронның және ядродағы заряд шамалары бір-біріне тең, таңбалары қарама-қарсы, ал электрондар мен ядроның қозғалыстары мүлдем басқаша. Химиялық реакция кезінде атом қабықшаларындағы электрондардьщ қозғалысы өзгереді. Егерде заряд бөлшектің қозғалыс жылдамдығына байланысты болса, онда химиялық реакция кезінде артық заряд шамасы пайда болып табылар еді.

Электр заряды ұғымын талдағанда, электрон туралы қарастырылып, оның теріс зарядты, әрі одан ары бөлінбейтін ең кіші бөлігі ретінде алынады.

Зарядтың бөлінгіштігі мен дискреттілігін көрсеткенде электрон ұғымы енгізіледі. Зарядтың бөлінгіштігін негізгі мектептің 8  сыныбыңца оқушылар зарядталған денеден зарядталмаған екінші денеге бөлініп зарядталуынан біледі. Бұл тәжірибелер қарапайым әрі оны оқушылар жақсы түсінеді.

Электр зарядының дискреттілігі Иоффе және Милликен тәжірибелерінде дәлелденеді, бірақта бүл тәжірибені мектепте көрсетуге мүмкіндік жоқ. Ғылымда Иоффе және Милликен тәжірибесі жоқ. Зарядтың дискреттілігін Иоффе металл тозаңын, ал Милликен май тамшысын алып зарядталған конденсатор астарларындағы электр өрісінде қозғалысын микроскоп арқылы зерттеп, зарядтың бөліну шегі бар екенін, зарядтың дискреттілігін анықтайды.

Иоффе тәжірибесіиде зарядтың секірмелі түрде өзгеретінін, яғни

дискреттілігін дәлелдейді.

Ал, Милликен тәжірибесінде элементар зарядтың бар екенін, оның шамасын (е =1,6∙10-19 Кл) электронның зарядын анықтайды. Компьютерде көбінесе Милликен тәжірибесінің үлгісі жасалады.

Электрмагпиттік өріс уғымы. Электрдинамика макроскопиялық, микроскопиялық және кванттық болып бөлінеді. Орта мектепте макроскопиялық электрдинамиканың элементтері Максвелл электрдинамикасы оқытылады. Максвелл теңдеулері орта мектепте берілмесе де электрдинамикада алатын орны ерекше, механикадағы Ньютон заңдары сияқты. Бұл теңдеу электрмагниттік өрісті сипаттайтын электр өрісінің кернеулілігі – Е және магнит индукция векторы В – арнап жазылған. Максвелл теориясьшда ортаның қасиеті үш шамамен сипатталады: -диэлектрлік өтімділік, магнит өрісінің өтімділігі –μ және меншікті электрлік өткізгіштік γ.

Жалпы алғанда әр нүктедегі электрмагниттік өріс алты шамамен

сипатталады (Е және В  векторларының координат остеріне проекциялары): Ех, Еу, Еzx, Вy, Вz, бұлардың араларында өзара байланыс бар. Заттағы электрмагнитгік өріс үшін тағы да екі вектор:

D– электрлік ығысу (электрлік индукция), Н – магнит өрісінің кернеулілігі қолданылады. Өріс классификациясы 5-сұлбада келтірілген.

5-сұлба

 

Материя

Зат

Өріс

Гравитациялық

Электрмагниттік

Ядролық күш өрісі

Еркін

Байланысқан

Айнымалы электр

Айнымалы магнит

Тұрақты

Электрстатикалық

Электрлік

Магниттік

Жоғары сынып оқушыларына Максвеллдің идеясын қазіргі кезге сәйкес түсінуге оңай түрде жеткізу қажет. Электрмагниттік өріс -дегеніміз зарядталған бөлшектердің өзара әсерлесуінен болатын материяның ерекше бір формасы. Оқушыларға негізгі мектеп бөлімінен белгілі, электр және магнит өрістері, осы электрмагниттік өрістің жеке жағдайлардағы білінуі болып табылатынын жеткізу керек.

Электр және магнит өрістерінің бір-бірімен байланысын оқушыларға электрмагниттік индукция құбылысын мысалға алып түсіндіруге болады.

Электрмагниттік өрісті электр зарядына әсері арқылы анықтауға болады. Қозғалыстағы зарядқа электр және магнит өрісі тарапынан күш әсер етеді эм = э+м (бұл күш Лоренц күші деп аталады). Тыныштықтағы зарядқа электрмагниттік өрістің тек электрлік құраушы күші ғана әсер етеді. Бұл жағдайда эм=э. Демек электрмагниттік өрісте орналасқан нүктелік зарядқа әсер ететін векторы –  арқылы анықталады.

Электрмагниттік өрістің магниттік құраушысының күштік сипаттамасы магнит индукциясының векторы – болып табылады. Магнит өрісі тек қозғалыстағы зарядқа әсер етеді. Қозғалыстағы зарядқа электрмагниттік өрістің электрлік құраушысы да әсер етеді.

Электрмагниттік өрістің зарядқа әсер ететін күштік сипатгамасынан басқа да қасиеттері бар (белгілі энергия қоры бар, инерттік және гравитациялық массасы және т.б.). Кейбір қасиеттері затқа ұқсаса, басқа өрістерден айыруға болатан айырмашылығы да бар. Электрмагниттік өрістің қатысуымен өтетін барлық процестерде келесі негізгі заңдылықтар: импульстың сақталу заңы және импульс моментінің сақталу заңы; электр зарядының сақталу заңы (электрмагниттік өріске ғана тән заң); масса және энергияның өзара байланыс заңы орындалады.

Зат және өріске қатысты сақталу заңдарының орындалуы олардың ішкі бірлігін көрсетеді. Материяның бұл екі түрінің ортақ белгілері бар:

1) зат және өріс материяның екі түрі біздің санамызға байланыссыз өмір сүреді;

2) заттың және өрістің энергиясы бар;

3) оларға толқындық және корпускулалық қасиет тән;

4) өрісте өтетін барлық процестер негізгі сақталу заңдарына бағынады;

5) зат және өріс бір-біріне әсер ете алады. Мысалы, өріс заттың қасиетін өзгертеді (поляризация, магниттелу), ал зат өріске әсер етеді (диэлектрлік және магниттік өтімділіктер);

6) затпен өрістің бір-біріне айналуы (фотонның есесінен электрон-позитрон жұбының пайда болуы және керісінше процесте электрон-позитрон бірігіп екі гамма кванты түзіледі).

Бірақта электрмагнитгік өріс пен затты ажырататын да қасиеттер бар:

1) заттан тұратын нысаналар бір-бірімен тікелей әсерлесе ашайды, әсерлесу бөлшек-өріс-бөлшек сұлбасы арқылы жүреді. Кернеулік үлкен болғанда, өрістің өзара әсерлесетінін қазіргі кездегі теория түсіндіріп, эксперимент дәлелдеп отыр;

2) затқа қарағанда өрістің белгілі бір тарау аймағын көрсету мүмкін емес;

3) белгілі аймақта бір мезгілде екі зат болды мүмкін емес, ал белгілі бір аймақта бірнеше өрістер бола алады;

4) затпен салыстырғанда өрістің энергиясының, тығыздығының, массасының шамасы өте аз;

5) заттың тыныштық массасы бар, ал фотонның (электрмагнитгік өрістің кванты) тыныштық массасы нольге тең;

6) зат бөлшектері вакуумдағы жарық жылдамдығынан аз, кез-келген жылдамдықпен қозғала алады, ал электрмагниттік өріс үшін күшті гравитациялық өріс жоқ болса екі жыддамдық: стационар өріс үшін нольге тең де, еркін өріс (электрмагниттік өріс) үшін жарық жылдамдығына тең болады;

7) өріс затпен салыстырғанда санақ жүйесі бола алмайды, себебі оның тарау жылдамдығы қозғалыстағы және тыныныштықтағы нысана үшін тұрақты шама болып табылады.

Электрмагниттік өрісті шартты түрде еркін және байланысқан деп бөледі. Байланысқан өріс бүл электр зарядынан бөліп алуға болмайтын өріс, ал еркін өріс зарядтан бөлініп кеңістікте электрмагниттік толқын ретінде тарайтын өріс.

Қорытындысында электрдинамикада келесі күштер қарастырылады:

1. Тыныштықтағы зарядтардың өзара әссрлесу күші

(вакуум үшін); ол центрлік күштерге жатады, әрі зарядтардың арақашықтығына байланысты, ал жылдамдығына тәуелді емес.

2. Токтың магнит тілшесіне әсер күші (Эрстед тәжірибесі), ол тек әсерлесетін нысаналардың ара қашықтығына ғана емес, ток күшіне, сондай-ақ ток күшінің өзі зарядқа және оның қозғалыс жылдамдығына да байланысты болады.

3. Тоғы бар екі параллель өткізгіштердің өзара әсерлесу күші, ол центрлік күш емес. Бұл күш өткізгіштегі ток күшіне (демек зарядқа және оның қозғалыс жылдамдығына) және олардың ара қашықтығына кері пропорционал болады.

4. Қозғалыстағы зарядқа магнит өрісі тарапынан әсер ететін күш. Ол заряд шамасына және заряд жылдамдығына байланысты, бірақта центрлік күш емес.

Көріп отырсыздар, электрдинамикада тек қана арақашықтыққа байланысты өзгеретін күштер ғана емес, таңдап алған санақ жүйесіндегі зарядтың қозғалыс жылдамдығына да байланысты өзгеретін күштер қарастырылады. Оқушылардың алған білімдерін жалпылап жүйеге түсіру үшін 10-кестені пайдалануға болады.

Негізгі ұғымдарға және сұрақтарға ғылыми талдау жасай отырып, қазіргі кездегі “Элсктрдинамика” физика ғылымында релятивистік бөліміне жатады. Әдетте релятивистік эффектілер нысананың жылдамдығы жарық жылдамдығына жуық жылдамдықпен                ()қозғалған кезде білінеді. Бірақ-та релятивистік эффектілер электрдинамикада жылдамдығы болғанда да қарастырылады.

 

10 кесте

 

Электромагниттік күштер

Күш атауы

Күш нені сипаттайды

Күштің матема-тикалық өрнегі

Күш бағыты

Іргелі күштер

Кулон күші (электро-статикалық)

Электр зарядының электростатикалық  өзара әсерлесуі

Электр күші

Нүктелік электр заряды

F=dE

Лоренц күші

Қозғалыстағы  электр зарядына магнит өрісінің әсері

Ампер күші

Тоғы бар өткізгішке магнит өрісінің әсері